(موسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1404 به استناد راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش ابلاغی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (آبان 1404))

 

بخش اول: ضوابط و مسئولیت های نویسندگان

1-1. اصل شفافیت و افشای کامل استفاده از ابزار

نویسندگان مکلفند هرگونه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مولد را در مراحل مختلف پژوهش اعم از ایده پردازی، طراحی، جمع آوری و تحلیل داده، نگارش متن، ویرایش یا ترجمه، به صورت شفاف اعلام نمایند. این اعلام باید در بخش‌های مشخصی نظیر بیانیه استفاده از هوش مصنوعی یا روش شناسی درج شود. پنهانکاری یا عدم ذکر نام ابزار و نحوه استفاده از آن، مصداق سوءرفتار پژوهشی تلقی شده و می‌تواند منجر به رد یا ابطال مقاله گردد.

1-2. ممنوعیت انتساب نویسندگی به هوش مصنوعی

ابزارهای هوش مصنوعی فاقد شخصیت حقوقی و صلاحیت اخلاقی برای پذیرش مسئولیت محتوای علمی هستند؛ لذا ذکر نام آنها در فهرست نویسندگان مطلقاً ممنوع است این ابزارها تنها به عنوان یاری رسان یا ابزار تحقیق قابل ذکر هستند و مسئولیت نهایی صحت و سقم تمامی مطالب، داده‌ها و نتایج، منحصراً بر عهده نویسندگان انسانی است.

1-3. استناددهی استاندارد به خروجی‌های هوش مصنوعی

چنانچه محتوای خاصی (متن، ایده، تصویر یا تحلیل) مستقیماً توسط هوش مصنوعی تولید شده باشد، نویسنده باید مطابق شیوه نامه‌های استنادی استاندارد، به آن ارجاع دهد. این استناد باید شامل نام ابزار، نسخه، تاریخ استفاده و در صورت امکان لینک به مکالمه یا پرامپت (دستور) باشد.

1-4. منع تولید داده‌های جعلی و ساختگی

استفاده از هوش مصنوعی برای تولید داده‌های خام ساختگی یا تغییر نتایج واقعی اکیداً ممنوع است .اگرچه استفاده از داده‌های مصنوعی در برخی حوزه‌های خاص با روش شناسی شفاف مجاز است، اما جعل منابع یا استناد به مقالات وجود نداشته که توسط هوش مصنوعی تولید شده اند، تخلف آشکار محسوب می شود.

 

بخش دوم: ضوابط و مسئولیت‌های داوران

2-1. ممنوعیت استفاده از هوش مصنوعی در تصمیم گیری داوری

داوران مجاز نیستند وظیفه اصلی داوری، یعنی ارزیابی انتقادی و اتخاذ تصمیم نهایی (پذیرش یا رد) را به هوش مصنوعی بسپارند. قضاوت علمی نیازمند درک عمیق، شهود انسانی و مسئولیت پذیری اخلاقی است که ابزارهای ماشینی فاقد آن هستند.

2-2. الزام به حفظ محرمانگی و منع بارگذاری مقاله

مقالات ارسالی برای داوری دارای ماهیت محرمانه هستند. بارگذاری متن کامل، چکیده یا داده های مقاله در پلتفرم های  هوش مصنوعی جهت خلاصه سازی یا ویرایش، نقض آشکار محرمانگی است؛ زیرا این پلتفرم ها ممکن است از اطلاعات واردشده برای آموزش مدل‌های خود استفاده کنند که به معنای افشای اطلاعات نویسنده پیش از انتشار است.

2-٣. مسئولیت کامل داور در استفاده های ابزاری محدود

استفاده محدود از هوش مصنوعی صرفاً برای بهبود کیفیت زبانی گزارش داوری یا فهم بهتر برخی مفاهیم تخصصی (بدون بارگذاری داده های مقاله) ممکن است مجاز باشد، اما مسئولیت نهایی صحت گزارش داوری تماماً با داور است. داور نمی تواند اشتباهات موجود در گزارش خود را به خطای هوش مصنوعی نسبت دهد.

 

بخش سوم: ضوابط و مسئولیت‌های ویراستاران و سردبیران

3-١. شفافیت در فرآیند ارزیابی و ویرایش

ویراستاران و اعضای هیئت تحریریه نیز در صورت استفاده از هوش مصنوعی برای غربالگری اولیه، انتخاب داور یا ویرایش زبانی مکاتبات، ملزم به رعایت اصل شفافیت هستند. هرگونه استفاده سیستمی از ابزارهای هوشمند در فرآیند مدیریت مقاله باید به اطلاع نویسندگان برسد.

3-٢. عدم واگذاری تصمیم گیری نهایی به ماشین

تصمیم گیری درباره رد یا پذیرش مقالات، تعیین سیاست های مجله و داوری نهایی نباید به هوش مصنوعی واگذار  شود. ابزارهای هوشمند تنها نقش پشتیبان (مانند بررسی سرقت ادبی یا انطباق فرمت) را دارند و جایگزین قضاوت ویراستار انسانی نیستند.

3-٣. حفاظت از محرمانگی اطلاعات نویسندگان

ویراستاران مسئول حفظ امنیت اطلاعات مقالات دریافتی هستند. بارگذاری فایل مقالات یا دادههای منتشرنشده در ابزارهای هوش مصنوعی عمومی برای امور ویراستاری یا تحلیل، نقض امانتداری است و ویراستاران باید از ابزارهای ایمن و مورد تایید ناشر استفاده کنند.

3-٤. پاسخگویی و مسئولیت پذیری

ویراستاران مسئولیت کامل تبعات اخلاقی، حقوقی و علمی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در فرآیند نشر را بر عهده دارند. آنها نمی توانند در صورت بروز خطا یا نشت اطلاعات، مسئولیت را به شرکت سازنده ابزار هوش مصنوعی محول کنند.

 

بخش چهارم: الزامات مجلات و ناشران علمی

4-١. تدوین و ابلاغ سیاست های شفاف

مجلات علمی موظفند سیاست‌های صریح و روشنی را در خصوص حدود مجاز استفاده از هوش مصنوعی تدوین کرده و در بخش راهنمای نویسندگان منتشر نمایند. این سیاستها باید مشخص کند که چه نوع استفادهای مجاز و چه نوعی غیرمجاز است.

4-٢. استقرار سازوکار نظارتی

مجلات علمی باید فرآیندهایی را برای بررسی پایبندی نویسندگان و داوران به ضوابط هوش مصنوعی ایجاد کنند. این شامل درخواست بیانیه افشا  از نویسندگان و نظارت بر کیفیت گزارش های داوری برای اطمینان از عدم تولید ماشینی آنهاست.

4-٣. آموزش و فرهنگسازی

مجلات علمی باید با برگزاری کارگاهها و تدوین راهنماهای تکمیلی، پژوهشگران را با جنبه‌های اخلاقی و فنی استفاده از هوش مصنوعی آشنا کرده و از بروز تخلفات ناآگاهانه پیشگیری نمایند.