تبیین جامعه شناختی مسئولیت شهروندی رفتارهای حفاظتی از منابع آب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه‌علوم‌اجتماعی، دانشکده‌علوم‌اجتماعی‌واقتصاد، دانشگاه‌الزهرا، تهران، ایران

2 گروه‌علوم‌اجتماعی، دانشکده‌علوم‌اجتماعی‌واقتصاد،دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

چکیده

هدف: پژوهش با هدف بررسی تأثیر مسئولیت‌پذیری شهروندان بر رفتارهای حفاظت از منابع آب در تهران، کلان‌شهری که با فشار فزاینده بر منابع آب و چالش‌های ناشی از کمبود آب مواجه است و باید در این زمینه راهکاری یافت، انجام شد. این مطالعه با رویکردی جامعه‌شناختی، تلاش کرده‌ است جایگاه مردم را در معادلات حفاظت از منابع‌طبیعی برجسته کند و نشان دهد که تغییر پایدار باید هم در سطح سیاست‌گذاری و هم در خانواده‌ها و زندگی روزمره شهروندان آغاز شود و همچنین بینش‌های تجربی در مورد مسئولیت‌پذیری شهروندان و تمایل آنها به صرفه‌جویی در منابع آب ارائه می‌دهد.
روش پژوهش: داده‌ها با استفاده از روش پیمایشی از ۳۸۰ شهروند بالای ۱۸ سال در چهار منطقه تهران که با استفاده از نمونه‌گیری تصادفی انتخاب شده بودند، گردآوری شد. چارچوب نظری مطالعه بر اساس نظریه جامعه مخاطره‌آمیز الریش بک و نظریه انگیزه حفاظت راجرز تدوین شد. بر اساس نظریات فوق رفتارهای حفاظتی شامل صرفه‌جویی در مصرف، استفاده مجدد، پیشگیری از هدررفت، حفظ کیفیت، آموزش مصرف بهینه، تشویق به مشارکت جمعی و به‌کارگیری تجهیزات کم‌مصرف تعریف شدند. برای تحلیل محرک‌های رفتارهای حفاظتی منابع آب و یافته‌های تحقیق از آمار توصیفی و تحلیل رگرسیون چند متغیره بهره گرفته شد.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد مدل تحقیق از برازش مناسبی برخوردار است و متغیرهای مستقل سهم قابل‌توجهی از تغییرات رفتارهای حفاظتی را توضیح دادند. اخلاق‌مداری مهمترین عامل اثرگذار بر رفتارهای حفاظت از محیط‌زیست بود و پس از آن، تعهد به هنجارها و ارزش‌ها و مشارکت اجتماعی اهمیت داشتند. همچنین، توازن میان حقوق و مسئولیت‌ها نقش معناداری در ارتقای رفتارهای حفاظتی داشت، در حالی که انتقال و تقویت مسئولیت اجتماعی تأثیر قابل‌توجهی نشان ندادند. این مطالعه نخستین پژوهش اختصاصی در ایران بود که به‌ طور هم‌زمان میزان مسئولیت شهروندی و تأثیر آن بر حفاظت از منابع آب را بررسی کرد، در مجموع یافته‌ها اهمیت آگاهی، آموزش و تقویت حس مسئولیت اجتماعی در ارتقای رفتارهای پایدار حفاظت از منابع آب را برجسته نموده و نشان دادند که رویکردهای اخلاقی و مسئولیت‌محور می‌توانند به‌ عنوان راهبردی مؤثر در مدیریت پایدار منابع آب مورد استفاده قرار گیرند.
نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق بر ضرورت آموزش‌های هدفمند، تقویت اخلاق‌مداری، توسعه مشارکت اجتماعی و ارتقای هنجارها و ارزش‌های محیط‌زیستی در نهادینه‌سازی رفتارهای حفاظتی شهروندان تأکید داشت. نتایج تحقیق پیام روشنی برای سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان و فعالان محیط‌زیست دارند که راهبردهای موفق مدیریت منابع آب باید چندسطحی، یکپارچه و مبتنی بر تقویت هم‌زمان مؤلفه‌های مختلف دخیل در این زمینه باشند و با تمرکز بر یک بعد معضل حفاظت از منابع آب مرتفع نخواهد شد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابدی، بیژن؛ جلالی، محمد؛ و موسوی، سید بهمن (1396). تحلیل مسیر رفتار حفاظت منابع آب در بخش کشاورزی و احیای دریاچه ارومیه: مورد مطالعه کشاورزان حوضه جنوبی دریاچه ارومیه. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، 13(2)، 251-268.
احمدی، سید ابراهیم (۱۳۹۷). بررسی ضرورت مشارکت مردم در مدیریت منابع آب. همایش ملی راهبردهای مدیریت آب و چالش‌های زیست‌محیطی. دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری.
بک، الریش (۱۳۹۵). جامعه خطر به سوی مدرنیته‌ای نوین، ترجمه: رضا فاضل، مهدی فرهمند نژاد، نشر ثالث.
تاجری مقدم، مریم؛ راحلی، حسین؛ ظریفیان، شاپور؛ و یزدان پناه، مسعود (1397). پیش‌بینی رفتار گندمکاران دشت نیشابور و تعیین عوامل موثر بر آن‌ها در رابطه با حفاظت از منابع آب. دانش کشاورزی وتولید پایدار، 28(2)، 199-215.
تجریشی، مسعود؛ و ابریشم‌چی، احمد (۱۳۸۳). مدیریت تقاضای منابع آب در کشور، اولین همایش روشهای پیشگیری از اتلاف منابع ملی، دانشگاه صنعتی شریف.
جی ‌براون، پیتر و اشمیت، جرمی جی (۱۳۹۶). اصول اخلاق آب، ترجمه مینا داورانی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
حیدری، علی (1404). حکمرانی آب در ایران- چالش تخصیص آب. مجله تحقیقات منابع آب ایران، 21(3). 116-98
رحمانی، جبار (۱۳۹۸). جستارهایی در مسئولیت اجتماعی دانشگاه ایرانی و بحران‌های محیط‌زیستی (تجربه سیلاب‌های 1398). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
رحیمی فیض آباد، فاطمه؛ یزدان پناه، مسعود؛ فروزانی، معصومه؛ و محمدزاده، سعید (1395). تعیین عوامل موثر بر رفتار حفاظت از آب کشاورزان در شهرستان سلسله: کاربرد مدل فعال سازی هنجار. تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 47(2)، 379-390. https://doi.org/10.22059/ijaedr.2016.59710
سواری، مسلم (1401). کاربست تئوری رفتار برنامه‌ریزی‌شده در تبیین رفتار حفاظت از آب کشاورزان شهرستان باوی، استان خوزستان. محیط زیست و مهندسی آب، 8(4)، 969-982. https://doi.org/10.22034/jewe.2021.309740.1641
شبانی، کبری؛ و خسروی‌پور، بهمن (۱۳۹۱). مشارکت مردمی در مدیریت بهینه منابع آب در روستاها (ضرورت، چالش‌ها)، همایش ملی توسعه روستایی، دانشگاه رشت، https://www.sid.ir/paper/820223/fa
شفائی مقدم، الهام (1401). بررسی نقش میانجی گری مسئولیت پذیری در رابطه بین ارزش نوع‌دوستی و رفتار شهروندی محیطزیستی. محیط زیست و توسعه فرابخشی، 7(76)، 45-60. https://doi.org/10.22034/envj.2022.154829
صفا، لیلا؛ و ولی‌نیا، سپیده (1399). عوامل تأثیرگذار بر رفتارهای حفاظت از منابع آب در بین کشاورزان شهرستان زنجان: کاربرد نظریه انگیزش حفاظت. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، 16(1)، 131-150. https://doi.org/10.22034/iaeej.2020. 219912.1501  
صیف، محمدحسن؛ رستگار، احمد؛ طالبی، سعید؛ کریمی‌فرد، طاهره؛ و تاجوران، مرضیه (1397). مدل علی عوامل موثر در رفتارهای حفاظت از محیط‌زیست (مورد مطالعه: گردشگران داخلی استان فارس). پژوهش های محیط زیست، 9(18)، 239-250.
طالب پور، اکبر؛ و کریمیفر، نرمین (1398). مطالعه تطبیقی خشونت علیه زنان در مناطق کردنشین ایران و عراق. مطالعات اجتماعی روان شناختی زنان، 17(4)، 131-162. https://doi.org/10.22051/jwsps.2020.31392.2220
طالب‌پور، اکبر؛ و کرمی، مهناز (1404). تغییر ارزش‌ها، نگرش‌های سیاسی و دموکراسی جامعه ایرانی در دو موج پنجم و هفتم ارزش‌های جهانی. جامعه شناسی اقتصادی و توسعه، 14(1)، 110-135. https://doi.org/10.22034/jeds.2025.66909.1861
علیزاده‌آرند، مصطفی؛ و کنعانی، زهرا (۱۳۹۸). رویکردی به الگوی بومی پیشرفت از منظر پارادایم پسا‌توسعه‌گرایی. هشتمین کنفرانس الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت الگوی پیشرفت؛ پیشرانها، چالشها و الزامات تحقق، دانشگاه تهران.
فرهادی، ماندانا؛ و قنبری، رضوان (1403). عوامل مؤثر بر رفتار سازگاری کشاورزان در برابر سیل (مطالعه موردی: شهرستان الیگودرز). تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 55(2)، 309-330. https://doi.org/10.22059/ijaedr.2023.359516.669222
مرادی، هوشنگ؛ و ملکی، سعید (1404). بررسی چالش‌های امنیتی خشک‌سالی و بحران آبی در استان خوزستان. مطالعات جغرافیایی نواحی ساحلی، 6(1)، 21-39. https://doi.org/10.22124/gscaj.2025.25366.1263
منتی‌زاده، میثم؛ و زمانی، غلامحسین (1397). واکاوی علّی رفتارهای حفاظت از آب کشاورزان مورد مطالعه: شهرستان خرم آباد. تحقیقات منابع آب ایران، 14(3)، 80-91.
نادرلویی، رامین (۱۳۹۹). دولت و بحران آب در ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید بهشتی.
Abadi, B., Jalali, M., & Mousavi, S. B. (2018). The Path Analysis of Water Conservation Behavior in Agricultural Sector and Revivification of Lake Urmia: The Case of Farmers in Southern Basin of Lake Urmia. Iranian Agricultural Extension and Education Journal, 13(2), 251-268 [in Persian]
Ahmadi, S. E. (2018). Investigating the necessity of public participation in water resources management. National Conference on Water Management Strategies and Environmental Challenges. Sari University of Agricultural Sciences and Natural Resources [in Persian]
Alizadeh-Arand, M., &Kanani, Z. (2019). An Approach to the Indigenous Model of Progress from the Perspective of the Post-Developmental Paradigm. The Eighth Conference on the Islamic-Iranian Model of Progress. The Progress Model; Drivers, Challenges, and Requirements for Realization, University of Tehran [in Persian]
Beck, U. (2016). Risk Society Towards a New Modernity, translated by Reza Fazel, Mehdi Farahmandnejad , Sales Publishing [in Persian]
Farhadi, M., & Ghanbari, R. (2024). Factors affecting the adaptation behavior of farmers to floods: (Case study: Aligudarz county). Iranian Journal of Agricultural Economics and Development Research, 55(2), 309-330. https://doi.org/10.22059/ijaedr.2023.359516.669222 [in Persian]
Gibson, K. E., Erskine, O. M., Lamm, K. W., Lamm, A. J., Warner, L. A., & Holt, J. (2024). Determining the Applicability and Use of the Intrinsic Motivation Inventory in the Context of Water Conservation. Sustainability, 16(23), 10262. https://doi.org/10.3390/su162310262
Heidari, A. (2025). Water Governance in Iran -Water Allocation Challenges. Iran-Water Resources Research, 21(3), 98-116. https://doi.org/10.22034/iwrr.2025.520119.2857 e230774 [in Persian]
Indrawati, D. R., Supangat, A. B., Purwanto, Wahyuningrum, N., & Subandrio, B. (2022). Community participation in soil and water conservation as a disaster mitigation effort. IOP Conf. Ser.: Earth Environ. Sci. 1109 012030. https://doi.org/10.1088/1755-1315/1109/1/012030
Jay Brown, P., & Schmidt, Jeremy J. (2017). Principles of Water Ethics, translated by Mina Davarani. Tehran: Institute of Culture, Art and Communication. [in Persian]
Li, Y., Wang, B., & Cui, M. (2022). Environmental Concern, Environmental Knowledge, and Residents’ Water Conservation Behavior: Evidence from China. Water. 14. 2087. https://doi.org/10.3390/w14132087
Marikyan, D., & Papagiannidis, S. (2026) Protection Motivation Theory: A review. In S. Papagiannidis (Ed), TheoryHub Book. Available at https://open.ncl.ac.uk / ISBN: 9781739604400
Mennatizadeh, M., & Zamani,G. (2018). The causal analysis of Farmers’ water protective behaviors Case sudy: Koram-Abad County. Iran-Water Resources Research, 14(3), 80-91. [in Persian]
Moglia, M., Cook, S., & Tapsuwan, S. (2018). Promoting Water Conservation: Where to from here? Water, 10(11), 1510. https://doi.org/10.3390/w10111510
Moradi, H., & Maleki, S. (2025). Investigating the security challenges of drought and water crisis in khuzestan. Geographical Studies of Coastal Areas Journal, 6(1), 21-39. https://doi.org/10.22124/gscaj.2025.25366.1263 [in Persian]
Naderlooi, R. (2010). The State and the Water Crisis in Iran, Master's Thesis. Shahid Beheshti University [in Persian]
Rahimifayzabad, F., yazdanpanah, M., forouzani, M., & Mohammad Zadeh, S. (2016). Determining The Factors Affecting Farmers Water Conservation Behavior In Selsele Township: Application Of The Norm Activation Model. Iranian Journal of Agricultural Economics and Development Research, 47(2), 379-390. https://doi.org/10.22059/ijaedr.2016.59710  [in Persian]
Rahmani, J. (2019). Essays on the Social Responsibility of Iranian Universities and Environmental Crises (Experience of the 2019 Floods). Tehran: Institute for Cultural and Social Studies. [in Persian]
Rogers, R. W. (1983). Cognitive and physiological processes in fear appeals and attitude change: A Revised theory of protection motivation. In J. Cacioppo & R. Petty (Eds.), Social Psychophysiology. New York: Guilford Press.
Safa, L., & Valinia, S. (2020). Factors Affecting Water Resources Conservation Behaviors among Farmers in Zanjan County: An Application of Protection Motivation Theory. Iranian Agricultural Extension and Education Journal, 16(1), 131-150. https://doi.org/10.22034/iaeej.2020.219912.1501 [in Persian]
Sancho- Esper, F. M., Sellers-Rubio, R., Casado-Diaz, A. B., Campayo-Sanchez, F., Rodriguez-Sanchez, C., & Sanchez, C. (2025). Segmenting hotel guests' behavior: Insights for developing effective water conservation programs. Business Strategy and the Environment,34(3),3544-3560.
Sarathchandra, D., & Taylor, C. A. L. (2024). Perceived risk, health protective behavior, and trust: A case study of the Flint water crisis. Journal of Environmental Psychology, 198– 212. https://doi.org/10.1080/23251042.2024.2408703
Savari, M. (2022). Theory of Planning Behavior Application in Explaining Agricultural Water Conservation Behavior among Farmers in Bavi County, Khuzestan Province. Environment and Water Engineering, 8(4), 969-982. https://doi.org/10.22034/jewe.2021.309740.1641 [in Persian]
Seif, M. H., Rastegar, A., Talebi, S., Karimi Fard, T., & Tajvaran, M. (2019). The Causal Model of Factors Affecting of the Environmentalist Behaviors (The Studied Sample: Domestic Tourists in Fars). Environmental Researches, 9(18), 239-250. [in Persian]
Shabani, K., & Khosravipour, F., (2012). People's Participation in Optimal Management of Water Resources in Villages (Necessity, Challenges),National Conference on Rural Development,Rasht, https://www.sid.ir/paper/820223 [in Persian]
Shafaii Moghadam, E. (2022). Investigating the Mediating Role of Responsibility in the Relationship between Altruistic Value and Environmental Citizenship Behavior. Environment and Interdisciplinary Development, 7(76), 45-60. https://doi.org/10.22034/envj.2022.154829 [in Persian]
Tajeri Moghadam, M., Raheli, H., Zariffian, S., & Yazdanpanah, M. (2018). Predicting Wheat Farmers’ Behavior in Neyshabur Plain and Determination of Factors Affecting on Them in Relation to Water Resources Conservation. Journal of Agricultural Science and Sustainable Production, 28(2), 199-215. [in Persian]
Tajrishi, M., & Abrishamchi, A. (2004). Managing the Demand for Water Resources in the Country, First Conference on Methods for Preventing Waste of National Resources, Sharif University of Technology [in Persian]
Talebpour, A., & Karimifar, N. (2019). Comparative Study of Violence against woman in Kurdish Regions of Iran and Iraq. Women's Studies Sociological and Psychological, 17(4), 131-162. https://doi.org/10.22051/jwsps.2020.31392.2220 [in Persian]
Talebpour, A. & karami, M. (2025). Changing Values, Political Attitudes, and Democracy in Iranian Society in the Fifth and Seventh Waves of Global Values. Journal of Economic & Developmental Sociology, 14(1), 110-135. https://doi.org/10.22034/jeds.2025.66909.1861 [in Persian]