1
گروهعلوماجتماعی، دانشکدهعلوماجتماعیواقتصاد، دانشگاهالزهرا، تهران، ایران
2
گروهعلوماجتماعی، دانشکدهعلوماجتماعیواقتصاد،دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
10.22059/jes.2026.407819.1008657
چکیده
هدف؛ پژوهش با هدف بررسی تأثیر مسئولیتپذیری شهروندان بر رفتارهای حفاظت از منابع آب در تهران، کلانشهری که با فشار فزاینده بر منابع آب و چالشهای ناشی از کمبود آب مواجه است و باید در این زمینه راهکاری یافت، انجام شد. این مطالعه با رویکردی جامعهشناختی، تلاش کردهاست جایگاه مردم را در معادلات حفاظت از منابع طبیعی برجسته کند و نشان دهد که تغییر پایدار باید هم در سطح سیاستگذاری و هم در خانوادهها و زندگی روزمره شهروندان آغاز شود و همچنین بینشهای تجربی در مورد مسئولیتپذیری شهروندان و تمایل آنها به صرفهجویی در منابع آب ارائه میدهد. روش پژوهش: دادهها دادهها با استفاده از روش پیمایشی از ۳۸۰ شهروند بالای ۱۸ سال در چهار منطقه تهران که با استفاده از نمونهگیری تصادفی انتخاب شده بودند، گردآوری شد. چارچوب نظری مطالعه بر اساس نظریه جامعه مخاطرهآمیز الریش بک و نظریه انگیزه حفاظت راجرز تدوین شد بر اساس نظریات فوق رفتارهای حفاظتی شامل؛ صرفهجویی در مصرف، استفاده مجدد، پیشگیری از هدررفت، حفظ کیفیت، آموزش مصرف بهینه، تشویق به مشارکت جمعی و بهکارگیری تجهیزات کممصرف تعریف شدند. برای تحلیل محرکهای رفتارهای حفاظتی منابع آب و یافتههای تحقیق از آمار توصیفی و تحلیل رگرسیون چند متغیره بهره گرفته شد. یافتهها: یافتهها نشان داد مدل تحقیق از برازش مناسبی برخوردار است و متغیرهای مستقل سهم قابلتوجهی از تغییرات رفتارهای حفاظتی را توضیح دادند. اخلاقمداری مهمترین عامل اثرگذار بر رفتارهای حفاظت از محیطزیست بود و پس از آن، تعهد به هنجارها و ارزشها و مشارکت اجتماعی اهمیت داشتند. همچنین، توازن میان حقوق و مسئولیتها نقش معناداری در ارتقای رفتارهای حفاظتی داشت، در حالی که انتقال و تقویت مسئولیت اجتماعی تأثیر قابلتوجهی نشان ندادند.این مطالعه نخستین پژوهش اختصاصی در ایران بود که بهطور همزمان میزان مسئولیت شهروندی و تأثیر آن بر حفاظت از منابع آب را بررسی کرد، در مجموع یافتهها اهمیت آگاهی، آموزش و تقویت حس مسئولیت اجتماعی در ارتقای رفتارهای پایدار حفاظت از منابع آب را برجسته نموده و نشان دادند که رویکردهای اخلاقی و مسئولیتمحور میتوانند بهعنوان راهبردی مؤثر در مدیریت پایدار منابع آب مورد استفاده قرار گیرند. نتیجهگیری: نتایج تحقیق بر ضرورت آموزشهای هدفمند، تقویت اخلاقمداری، توسعه مشارکت اجتماعی و ارتقای هنجارها و ارزشهای محیطزیستی در نهادینهسازی رفتارهای حفاظتی شهروندان تأکید داشت. نتایج تحقیق پیام روشنی برای سیاستگذاران، برنامهریزان و فعالان محیطزیست دارند که راهبردهای موفق مدیریت منابع آب باید چندسطحی، یکپارچه و مبتنی بر تقویت همزمان مؤلفههای مختلف دخیل در این زمینه باشند و با تمرکز بر یک بعد معضل حفاظت از منابع آب مرتفع نخواهد شد.
)