دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 52 1 2026 06 15 Assessment of Governance Structures in Iran's National Climate Change Strategy Program: Application of Network Analysis Approach ارزیابی ساختارهای حکمرانی در برنامه راهبرد ملی تغییر اقلیم ایران: کاربرد رویکرد تحلیل شبکه‌ای 1 20 106588 10.22059/jes.2025.389155.1008576 FA آیدا حیدری گروه احیای مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. مهدی قربانی گروه احیای مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران. مجید رحیمی موسسه کسب و کار اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 01 22 Objective: Analyzing the role of governance in the context of climate change, particularly in developing countries like Iran, is considered a major challenge. Given the extensive impacts of climate change on the environment and human societies, governance systems must be designed to address these challenges effectively. Therefore, analyzing governance systems based on documents and regulations related to climate change in these countries is one of the ways to understand climate governance. This research uses organizational network analysis to examine the governance structure in Iran's National Climate Change Strategic Program. The innovation of the research is applying this method to identify and evaluate the inter-organizational collaborative and coordinative relationshipsand their impact on the climate change governance structure in Iran, which has been rarely seen in previous studies. This study aims to identify the existing structure within the climate governance system based on the aforementioned document. Method: The methodology involved extracting qualitative and quantitative data from documents and laws related to climate change in Iran, including the National Climate Change Adaptation Program. Relationships related to collaboration and information exchange among the organizations mentioned in various sections of this program were analyzed. Subsequently, using organizational network analysis and UCINET software, network analysis metrics were calculated to examine the structure of this governance system and identify its dominant regime. Results: The results indicated that Iran's climate governance system faced serious challenges, such as lack of coordination among various entities, despite a relative distribution of power and existing structural gaps. Additionally, this lack of cooperation and coordination among entities led to a fragmented governance regime that negatively impacted decision-making effectiveness in the field of climate change. Consequently, reforms in the structure of climate governance and the proposal for establishing new institutions with sufficient authority for coordination and continuity among organizations appeared necessary. Furthermore, enhancing transparency and accountability in policymaking were emphasized as a key factor for improving governance performance. The findings suggested that local institutions should play a more active role as bridges between government and society and better identify local needs and challenges. Organizing workshops and training courses to raise public awareness about climate change and strategies for addressing it could help strengthen social participation. Conclusions: Increasing transparency and accountability in decision-making processes related to climate change should be prioritized to enhance public trust in adopted policies. Ultimately, this research can serve as a model for other countries in analyzing governance structures in the field of climate change and contribute to developing effective strategies for addressing crises arising from climate change. هدف: تحلیل نقش حکمرانی در زمینه تغییرات اقلیمی، به ویژه در کشورهای در حال توسعه مانند ایران، یکی از چالش‌های مهم است. با توجه به تأثیرات گسترده تغییر اقلیمی بر محیط‌‌زیست و جوامع انسانی، ضروری است نظام‌های حکمرانی به گونه‌ای طراحی شوند که بتوانند به طور مؤثر با این چالش‌ها مقابله کنند. تحلیل نظام حکمرانی براساس اسناد مرتبط یکی از راه‌های شناخت این ساختار است. این پژوهش با به کارگیری روش تحلیل شبکه سازمانی، ساختار حکمرانی در برنامه راهبرد ملی تغییر اقلیم ایران را بررسی می‌کند. نوآوری پژوهش استفاده از این روش برای شناسایی و ارزیابی روابط همکاری و هماهنگی سازمان‌ها و تأثیر آن بر ساختار حکمرانی تغییر اقلیم در ایران است که در مطالعات پیشین کمتر دیده شده است. هدف نهایی، شناسایی ساختار موجود حکمرانی بر اساس سند مذکور است. روش پژوهش: داده‌های کیفی و کمّی از اسناد و قوانین مرتبط با تغییر اقلیم در ایران، از جمله برنامه ملی سازگاری با تغییر اقلیم، استخراج شده است. روابط همکاری و تبادل اطلاعات میان سازمان‌های نامبرده در بخش‌های مختلف برنامه راهبرد ملی تحلیل شد. سپس با استفاده از تحلیل شبکه سازمانی و نرم‌افزار UCINET، شاخص‌های شبکه‌ای برای بررسی ساختار نظام حکمرانی و شناسایی رژیم غالب محاسبه گردید. یافته‌ها: نتایج نشان داد نظام حکمرانی تغییر اقلیم در ایران با چالش‌هایی مانند عدم هماهنگی میان نهادهای مختلف مواجه است. با وجود توزیع نسبی قدرت و وجود چاله‌های ساختاری، کمبود همکاری موجب غالبیت رژیم حکمرانی چندپارگی شده که بر اثربخشی تصمیمات تأثیر منفی دارد. بنابراین، اصلاح ساختار حکمرانی و ایجاد نهادهای جدید با اختیارات کافی برای هماهنگی و پیوستگی بین سازمان‌ها ضروری است. تقویت شفافیت و پاسخگویی در سیاست‌گذاری نیز کلیدی برای بهبود عملکرد سیستم حکمرانی است. نهادهای محلی باید به‌عنوان پل ارتباطی بین دولت و جامعه فعال‌تر شده و نیازها و چالش‌های محلی را بهتر شناسایی کنند. برگزاری کارگاه‌ها و دوره‌های آموزشی برای ارتقای آگاهی عمومی درباره تغییر اقلیم و راهکارهای مقابله، مشارکت اجتماعی را افزایش می‌دهد. نتیجه‌گیری: افزایش شفافیت و پاسخگویی در فرآیندهای تصمیم‌گیری‌های مرتبط با تغییرات اقلیمی باید در اولویت قرار گیرد تا اعتماد عمومی نسبت به سیاست‌های اتخاذ شده تقویت شود. در نهایت، این پژوهش می‌تواند به‌عنوان راهنمایی برای سایر کشورها در زمینه تحلیل ساختار حکمرانی در حوزه تغییرات اقلیمی مورد استفاده قرار گیرد و به توسعه‌ راهکارهای مؤثر برای مقابله با بحران‌های ناشی از تغییرات اقلیمی کمک کند.

https://jes.ut.ac.ir/article_106588_da7d44cf10cbd057122852c2e2d685ca.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 52 1 2026 06 15 Spatio-Temporal Modeling of Local-Scale Carbon Monoxide Dispersion from Traffic Using the GRAL Model in Urban Environments (Case Study: North Kargar Street, Tehran) مدلسازی مکانی-زمانی انتشار محلی مونوکسیدکربن ناشی از ترافیک با استفاده از مدل GRAL در محیط‌ شهری (مطالعۀ موردی: خیابان کارگرشمالی، تهران) 21 40 106591 10.22059/jes.2025.395717.1008608 FA آتنا باقری گروه سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. هانی رضائیان استادیار گروه سنجش از دور و سیستم اطلاعات مکانی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی جواد سدیدی گروه سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. شهاب مرادی پور گروه سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 05 22 Objective: This study uses a spatio-temporal approach to investigate the dispersion pattern of carbon monoxide emitted by vehicle traffic at near-ground altitude levels, on a local scale and within a part of Tehran, an environment whose complex and heterogeneous urban structure significantly influences the dispersion process of air pollutants. Method: After identifying the parameters affecting the movement of carbon monoxide, these parameters were classified into 3 categories: climatic, spatial, and traffic-related criteria. The GRAL model was used to analyze the behavior of carbon monoxide. The movement dynamics and concentration of CO were modeled within a one-hour period after emission, at 5 altitude levels along a section of North Kargar Street in Tehran. To evaluate the model's performance, the Pearson correlation coefficient and the mean bias error statistical indices were evaluated. Results: The highest correlation between predicted and measured values was obtained at the altitude level of 10.5 meters, and the lowest value at a height of 26 meters. It shows that building walls and the height of the sampling station play an effective role. At lower altitudes (2 and 4.5 meters), due to the presence of building obstacles and weak wind currents, higher CO concentrations and a positive model bias were observed. Nevertheless, the results obtained were statistically significant. Besides, the highest concentration of carbon monoxide was recorded at street level and near the entrances of alleys. If the wind direction is aligned with the street axis, the street acts as a duct for the evacuation of carbon monoxide; however, if the wind blows perpendicular to the traffic direction, the alley entrances become focus point for the accumulation and evacuation of pollutant. Conclusions: Variables such as the geometry of urban thoroughfares, building heights, wind direction, and atmospheric stability give rise to various scenarios of CO dispersion in the urban environment. The evidence obtained indicates that the highest density of carbon monoxide, both in terms of persistence duration and accumulation volume, occurs at altitudes below 30 meters, coinciding with the typical human breathing height. These findings underscore the critical importance of local-scale air quality modeling that accounts for the complex morphological features and turbulent flow regimes characteristic of the urban environment. هدف: این پژوهش با رویکردی مکانی- زمانی، به بررسی الگوی انتشار ذرات آلایندۀ مونوکسیدکربن ناشی از ترافیک وسایل‌نقلیه در ترازهای ارتفاعی نزدیک به سطح زمین، در مقیاسی محلی و در بخشی از شهر تهران می‌پردازد؛ محیطی که با ساختار شهری پیچیده و ناهمگن خود تأثیر بسزایی بر روند پراکندگی ذرات آلاینده‌ دارد. روش: پس از شناسایی پارامترهای مؤثر بر حرکت ذرات آلاینده، این عوامل در سه دستۀ معیارهای اقلیمی، مکانی و ترافیکی طبقه‌بندی شدند. برای تحلیل رفتار ذرات آلاینده از مدل GRAL استفاده شد. در ادامه، دینامیک حرکت و غلظت ذرات در بازۀ زمانی یک ‌ساعت پس از انتشار، در پنج سطح ارتفاعی و در بخشی از خیابان کارگرشمالی شهر تهران، مدل‌سازی شد. همچنین، به‌منظور ارزیابی عملکرد مدل، از شاخص‌های آماری ضریب همبستگی پیرسون و میانگین خطای سوگیری بهره گرفته شد. یافته‌ها: بیشترین همبستگی بین مقادیر پیش‌بینی ‌شده و اندازه‌گیری ‌شده در تراز ارتفاعی 10/5 متر و کمترین مقدار آن در ارتفاع 26 متر به‌دست آمد. در این زمینه، دیواره‌های ساختمانی و ارتفاع ایستگاه نمونه‌برداری نقش مؤثری ایفا می‌کنند. در ارتفاعات پایین‌تر (2 و 4/5 متر)، به‌دلیل وجود موانع ساختمانی و جریان‌های ضعیف باد، تمرکز ذرات بیشتر و سوگیری مدل، مثبت مشاهده شد. با این‌حال، نتایج به‌دست آمده از معناداری آماری برخوردار بودند. همچنین، بیشترین غلظت ذرات آلاینده در سطح خیابان و در نزدیکی ورودی کوچه‌ها ثبت شد. چنانچه جهت باد همسو با محور خیابان باشد، خیابان به ‌منزلۀ دالانی برای تخلیۀ ذرات آلاینده عمل می‌کند؛ اما در صورت وزش باد عمود بر جهت عبور و مرور، ورودی کوچه‌ها به کانون تمرکز و تخلیۀ آلاینده‌ها تبدیل می‌شود. نتیجه‌گیری: متغیرهایی چون هندسۀ معابر شهری، ارتفاع ساختمان‌ها، جهت باد و میزان پایداری جو، سناریوهای متنوعی از انتشار ذرات آلاینده را در محیط شهری رقم می‌زنند. شواهد به‌دست ‌آمده نشان می‌دهند که بیشترین تراکم ذرات آلاینده هم از نظر مدت ‌زمان ماندگاری و هم از نظر حجم تجمع، در ارتفاعی کمتر از ۳۰ متر نسبت به سطح زمین که با محدودۀ تنفسی ساکنان شهر منطبق است، رخ می‌دهد. این یافته‌ها بر ضرورت مدل‌سازی آلودگی هوا در مقیاس محلی، با لحاظ کردن ویژگی‌های هندسی و جریان‌پذیری محیط‌های شهری تأکید می‌کنند.

https://jes.ut.ac.ir/article_106591_ae32f9c4ec798032f52b39fdf24fb6b8.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 52 1 2026 06 15 Evaluation of the Main Parameters Influencing Sludge Treatment Processes in Activated Sludge Municipal Wastewater Treatment Plants Employing the Clay Material Nano Montmorillonite Conditioner ارزیابی پارامترهای اصلی موثر بر فرایندهای تصفیه لجن تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهری به روش لجن فعال با استفاده از ماده رسی حالت‌دهنده نانومونت‌موریلونیت 41 61 106593 10.22059/jes.2025.397072.1008615 FA سید علی سادات حسینی گروه مهندسی آب، فاضلاب و محیط زیست، دانشکده مهندسی عمران، آب ومحیط زیست، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران گاگیک بدلیانس قلی کندی گروه مهندسی آب، فاضلاب و محیط زیست، دانشکده مهندسی عمران، آب ومحیط زیست، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2025 08 11 Objective: The efficient operation of excess biological sludge treatment processes, including thickening, digestion, and dewatering, is crucial to the overall performance of activated sludge wastewater treatment systems. This study aimed to evaluate the key operational parameters affecting these stages in order to optimize the use of nano montmorillonite and its acid–thermally modified form as sludge conditioners. The objective was to assess the effectiveness of these materials in improving sludge dewaterability, enhancing sludge digestibility, and increasing methane production Method: Laboratory-scale experiments were conducted using real sludge samples, provided from the South Tehran Wastewater Treatment Plant. The primary parameters assessed included time to filtration (TTF), specific resistance to filtration (SRF), capillary suction time (CST), zeta potential, bound water content, and sludge digestibility. Pearson correlation analysis was applied to explore the relationships between the nanomaterials and these parameters. Additionally, a heatmap was generated to illustrate the interdependencies among them. Results: The greatest reduction in SRF was observed with 300 mg/g dry solids of nano montmorillonite, yielding SRF values of 6.7×10¹² and 52.8×10¹² m/kg for excess and digested sludge, respectively. Using 200 mg/g of the modified form produced SRF values of 6.2×10¹² and 45.3×10¹² m/kg for excess and digested sludge, respectively. At the same optimal dosages, TTF and CST were improved significantly by nano montmorillonite and its acid-thermal modified: 31, 26, 2, and 2.3 seconds for excess sludge and 192, 164, 6, and 5 seconds for digested sludge, respectively. The modified nanomaterial reduced zeta potential and bound water content by 93.8% and 80.4% in excess sludge and by 89.7% and 77.9% in anaerobically digested sludge. The heatmap analysis at dosages of 0, 100, 150, 200, 250, 300, and 350 mg/g revealed strong correlations (97–98%) among TTF, CST, and SRF. Therefore, the related results showed methane production improvement in anaerobic digestion phase. Conclusions: Both investigated materials, nano montmorillonite and acid-thermally modified nano montmorillonite, despite their different dosage requirements, exhibited good performance in sludge conditioning, thickening, and dewatering. In addition, a strong correlation was observed among the three parameters of TTF, CST, and SRF. هدف: با توجه به نقش تعیین‌کننده عملکرد بهینه فرایندهای تصفیه لجن مازاد بیولوژیکی شامل تغلیظ، هضم و آبگیری در کارایی کلی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب به روش لجن فعال، در این پژوهش پارامترهای عملیاتی مؤثر بر این مراحل به‌منظور دستیابی به شرایط بهینه استفاده از نانومونت‌موریلونیت و شکل اصلاح‌شده اسیدی- حرارتی آن به عنوان مواد حالت‌دهنده لجن مورد ارزیابی قرار گرفت. هدف از این مطالعه، بررسی کارآمدی این مواد در بهبود آبگیری‌پذیری لجن، افزایش هضم‌پذیری و ارتقای تولید متان بود. روش پژوهش: بررسی‌ها تحت شرایط آزمایشگاهی با نمونه‌های لجن واقعی برداشت شده از تصفیه‌خانه فاضلاب جنوب تهران انجام شد. پارامترهای اصلی مورد بررسی شامل مدت زمان فیلتراسیون، مقاومت ویژه فیلتراسیون، مدت زمان مکش موئینه‌ای، پتانسیل زتا، آب پیوندی و هضم‌پذیری لجن بودند. همچنین برای تشخیص ارتباط بین پارامترهای نانو‌مونت‌موریلونیت و اصلاح شده آن با شاخص‌های یاد شده، از همبستگی به روش پیرسون بهره‌گیری شد و در نهایت نقشه حرارتی بین پارامترهای ذکر شده ترسیم گردید. یافته‌ها: حداکثر کاهش مقاومت ویژه فیلتراسیون با استفاده از نانومونت‌موریلونیت به میزان 300 میلی‌گرم بر گرم جامدات خشک لجن برای لجن مازاد بیولوژیکی و لجن هضم شده به ترتیب1012×6/7 و 1012×52/8 و با استفاده از اصلاح شده آن به میزان 200 میلی‌‌گرم بر گرم جامدات خشک لجن برای لجن مازاد بیولوژیکی و لجن هضم شده به ترتیب برابر1012×6/2 و 1012×45/3 متر بر کیلوگرم حاصل گردید. در خصوص مدت زمان فیلتراسیون و مدت زمان مکش موئینه‌ای، به‌کارگیری نانو‌مونت موریلونیت و اصلاح‌شده آن در دوز یادشده به ترتیب 31 ،26 ، 2 و 2/3 ثانیه برای لجن مازاد بیولوژیکی و 192، 164، 6 و 5 ثانیه برای لجن هضم‌شده بود. نتایج بررسی تاثیر دوز بهینه اصلاح‌شده آن بر پتانسیل زتا و آب پیوندی نشان می‌‌دهند که استفاده از آن، به ترتیب برابر 93/8 و 80/4 درصد برای لجن مازاد بیولوژیکی و 89/7 درصد و 77/9 درصد برای لجن هضم‌شده بی‌‌هوازی را کاهش داد. همچنین تاثیر مثبت بر هضم‌پذیری لجن و به تبع آن افزایش تولید متان نیز مشخص گردید. نمودار نقشه حرارتی بین پارامتر‌ها در دوزهای 350 ،300 ،250 ،200 ،150 ،100 ،0 نشان داد که پارامترهای مدت زمان فیلتراسیون، مدت زمان مکش موئینه‌ای، مقاومت ویژه فیلتراسیون از همبستگی بسیار بالایی (97-98 درصد) برخوردارند. نتیجه‌گیری: هر دو گزینه مورد بررسی، نانو مونت‌موریلونیت و اصلاح شده اسیدی حرارتی نانو مونت‌موریلونیت، با وجود میزان مصرفی متفاوت، از کارآمدی خوبی در حالت‌دهی، تغلیظ و آبگیری لجن برخوردار بوده و همبستگی قوی بین سه پارامتر مدت زمان فیلتراسیون، مدت زمان مکش موئینه‌ای و مقاومت ویژه فیلتراسیون وجود دارد.

https://jes.ut.ac.ir/article_106593_474cd8ac5b22bc0ff571e24a77ae7793.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 52 1 2026 06 15 Investigating the Current Status of Chemical Fertilizers Consumption and the Necessity of Optimization Based on Environmental, Health, and Agricultural Considerations in Iran بررسی وضعیت موجود مصرف کودهای شیمیایی و ضرورت بهینه‌سازی بر پایه ملاحظات محیط زیست، سلامت و کشاورزی در ایران 63 82 107568 10.22059/jes.2026.402958.1008645 FA نرجس نیک پی بیدرونی گروه بهداشت عمومی، دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران علی میلانی بناب گروه تحقیقات سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی غذا و تغذیه، انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، محمدرضا مسعودی نژاد گروه مهندسی بهداشت محیط، دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران نرگس رستمی گوران مرکز تحقیقات سلامت مبتنی بر جامعه، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران، تهران، ایران سید مجید موسوی مؤسسه تحقیقات خاک و آب؛ سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی؛ کرج؛ ایران سید علی غفاری نژاد مؤسسه تحقیقات خاک و آب؛ سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی؛ کرج؛ ایران شمس الله ملازاده شرکت خدمات حمایتی کشاورزی، تهران، ایران سید پیمان آذرفام انجمن صنفی تولیدکنندگان کودهای کشاورزی، تهران، ایران نسترن کشاورز محمدی گروه بهداشت عمومی، دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2025 10 13 Objective: The dramatic increase in population and the growing demand for food have necessitated a rise in agricultural production and, consequently, the consumption of chemical fertilizers worldwide. However, the excessive consumption of these chemical inputs beyond recommended levels has resulted in significant environmental and public health consequences. To maintain optimal consumption and ensure appropriate planning regarding chemical fertilizers, it is essential to have accurate knowledge of the current situation. This study aims to examine the status and trends of chemical fertilizers consumption in Iran and identify the associated challenges and information gaps. Method: This qualitative study was conducted in 2025, and data were collected through four complementary approaches: document review, semi-structured interviews with stakeholders, online and face-to-face consultations, and focus group discussions conducted during expert meetings. The data obtained from these methods were subsequently reviewed and validated by senior managers and experts from relevant organizations. Results: According to the results, the majority of chemical fertilizers used in Iran are produced domestically. However, some fertilizers available in the market are counterfeit products manufactured locally and packaged under foreign brand names. Approximately 85 percent of the fertilizers used in Iran are subsidized and supplied by the Agricultural Support Services Company, sourced from either domestic production or imports. Private-sector producers and importers provide the remaining 15 percent. Access to accurate, up-to-date statistics on actual chemical fertilizers consumption in Iran is limited. Furthermore, data from both domestic and international sources often exhibit significant ambiguities and discrepancies. The estimated minimum consumption of all types of chemical fertilizers in Iran for the year 2023, as agreed upon by relevant stakeholders, ranges from 3.5 to 4.1 million tonnes, equating to 223 to 261 kilograms per hectare (total/ non-pure). While the long-term trend in chemical fertilizers consumption in Iran has generally increased, it has also experienced notable fluctuations. Additionally, there are significant provincial variations in consumption patterns. Many stakeholders in Iran rely on average consumption indicators to assess adequacy; however, these indicators are limited and often ineffective, leading to error-prone interpretations. Conclusions: Despite the limitations and challenges encountered, this study successfully provides a more comprehensive and transparent overview of chemical fertilizers consumption by using reliable statistics and incorporating stakeholder consensus. In addition to identifying gaps and challenges in information, this research highlights the inefficacy of average consumption indices in assessing adequacy. It emphasizes the necessity of shifting the approach from “quantity of consumption” to “consumption efficiency” when evaluating and planning for the supply and distribution of the country’s fertilizers needs and optimizing its consumption هدف: افزایش چشمگیر جمعیت و تقاضای فزاینده برای غذا، ضرورت افزایش تولیدات کشاورزی و در نتیجه، مصرف کودهای شیمیایی را در سراسر جهان ایجاب کرده است. با این حال، مصرف بیش از حد این نهاده‌های شیمیایی فراتر از سطوح توصیه شده، منجر به پیامدهای محیط‌زیستی و بهداشت عمومی قابل‌توجهی شده است. برای حفظ مصرف بهینه و اطمینان از برنامه‌ریزی مناسب در خصوص کودهای شیمیایی، داشتن آگاهی دقیق از وضعیت موجود ضروری است. این مطالعه با هدف بررسی وضعیت و روند مصرف کودهای شیمیایی در ایران و شناسایی چالش‌ها و شکاف‌های اطلاعاتی مرتبط انجام شده است. روش ‌پژوهش‌: این مطالعه کیفی در سال 1404 انجام شد و داده‌ها با استفاده از چهار روش مکمل شامل مرور اسناد، مصاحبه‌های نیمه‌ساختارمند با ذی‌ربطان، مشاوره‌های آنلاین و حضوری و بحث گروهی متمرکز در نشست‌های نخبگانی گردآوری شد. داده‌ها در نشست‌های نخبگانی با حضور مدیران و کارشناسان ارشد سازمان‌های مرتبط مورد بررسی و اعتبارسنجی قرار گرفت. یافته‌ها: بر اساس نتایج به‌دست ‌آمده، عمده کودهای شیمیایی در ایران تولید داخلی است. البته بخشی از کودهای بازار تقلبی بوده که در داخل کشور تولید و به نام برندهای خارجی بسته‌بندی و توزیع می‌شود. حدود 85 درصد کودهای مصرفی در ایران یارانه‌ای هستند که توسط شرکت خدمات حمایتی کشاورزی از محل تولیدات داخلی و یا واردات تأمین و توزیع می‌شوند و 15 درصد مابقی توسط بخش خصوصی تأمین و توزیع می‌شود. دسترسی به آمار دقیق و به‌ روز میزان مصرف کودهای شیمیایی در ایران محدود است، همچنین آمار میزان مصرف کودهای شیمیایی در منابع داخلی و بین‌المللی دارای ابهامات و تفاوت‌های مهمی است. تخمین حداقل میزان مصرف همه انواع کودهای شیمیایی کشور در سال 1402 که مورد اجماع ذی‌ربطان واقع شد، 3/5 تا 4/1 میلیون تن معادل 223 تا 261 کیلوگرم در هکتار (کل یا ناخالص) است. الگوی مصرف بلندمدت کودهای شیمیایی در ایران، روندی افزایشی داشته؛ اما با نوساناتی همراه بوده است. البته تفاوت‌های استانی در میزان مصرف، قابل‌توجه هستند. ملاک اصلی قضاوت کفایت کمیت مصرف توسط بسیاری از ذی‌ربطان در ایران، شاخص‌های میانگین مصرف بوده است که شاخص محدود و ناکارآمدی است که نیازمند تفسیرهایی است که بسیار مستعد خطا است. نتیجه‌گیری: با وجود محدودیت‌ها و چالش‌ها، این مطالعه توانست با استفاده از آمار معتبر در دسترس و بر اساس اجماع نظر ذی‌ربطان تصویر جامع‌تر و شفاف‌تری از سیمای کمّیت مصرف کودهای شیمیایی ارائه دهد. همچنین این پژوهش علاوه بر شناسایی خلاءها و چالش‌های اطلاعاتی و ناکارآمدی شاخص میانگین در قضاوت کفایت مصرف، تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد از «کمّیت مصرف» به «کارایی مصرف» در قضاوت و برنامه‌ریزی برای تأمین و توزیع نیاز کودی کشور و بهینه‌سازی مصرف آن دارد.

https://jes.ut.ac.ir/article_107568_e11d9e8caf5e4a9482da511941df6663.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 52 1 2026 06 15 Revealing the Trend of the Impact of Urban Development on the Creation of Heat Islands within the Boundaries and Buffer Zone of the National Botanical Garden of Iran آشکارسازی روند تاثیر توسعه شهری بر ایجاد جزایر حرارتی در محدوده و حریم باغ گیاه‌شناسی ملی ایران 83 104 107566 10.22059/jes.2026.407694.1008656 FA محمد متینی زاده بخش تحقیقات جنگل، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران یاسر قاسمی آریان بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران هادی اسکندری دامنه بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران. علی علیزاده علی‌آبادی مؤسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران. Journal Article 2025 12 24 Objective: Botanical gardens are of particular importance worldwide as centers for preserving biodiversity and as genetic and environmental reserves for education, cultural development, scientific research, and tourism. The National Botanical Garden of Iran, with its history spanning more than half a century and a high diversity of native and exotic plants, as well as various animal species, is considered a unique institution in Iran and the Middle East. However, urban development in the area has become a serious threat to its preservation over the past two decades. This study aims to reveal the impact of urban development on the formation of heat islands within the boundaries and buffer zone of the National Botanical Garden of Iran. Method: In this study, Landsat 8 satellite imagery from five years (1990, 2000, 2010, 2020, and 2025) was used to assess two indices: land surface temperature (LST) and urban thermal field variation index (UTFVI). Results: The temporal and spatial analysis of temperature over the 35 years from 1990 to 2025 indicated an upward trend. As a result the temperature class above 45 degrees Celsius increased from zero percent in 1990 to 24.55 percent in 2025. The study of spatial trends in the area and territory of the National Botanical Garden of Iran indicated that heat islands have occurred more frequently within the garden. Accordingly, the images of the LST index in 2025 clearly showed that the highest level in the temperature class above 45 degrees Celsius was observed in the garden area. On the other hand, the highest level in the class below 30 degrees Celsius was observed in the garden area. An examination of the spatial and temporal changes in the thermal comfort variance index (UTFVI) showed that over 35 years, the trend in changes in the thermal comfort index in the upper and middle classes within the garden area increased, reaching from 37.47 and 0 percent in 1990 to 45.81 and 1.99 percent in 2025, respectively. However, the bad, worse, and worst classes were mostly within the garden area. Conclusions: The results of the present study clearly show the role of land-use changes and construction in increasing heat island intensity, and the role of vegetation development in improving thermal comfort. Considering the deterioration and drying of Chitgar Forest Park in the east and southeast of the National Botanical Garden of Iran, which will increase the negative effects of climate change and heat islands, authorities need to prioritize protecting and enhancing vegetation cover to ensure ecological sustainability. Special attention should be given to maintaining diversity and the percentage of vegetation, especially broadleaf trees, within the garden and Chitgar Forest Park, to foster a healthier environment. هدف: باغ‌‌های گیاه‌شناسی به‌عنوان مرکزی برای حفظ تنوع‌زیستی و ذخایر ژنتیکی و محیطی برای آموزش و ترویج، فرهنگ‌‌سازی، انجام تحقیقات علمی و گردشگری از اهمیت ویژه‌‌ای در سطح جهان برخوردارند. باغ گیاه‌شناسی ملی ایران با قدمتی بیش از نیم‌‌قرن و تنوع بالای گیاهان بومی و غیربومی و انواع گونه‌‌های جانوری، یک اثر منحصربه‌فرد در ایران و خاورمیانه محسوب می‌‌شود. با این ‌حال توسعه شهری در حریم باغ، طی دو دهه اخیر به یک تهدید جدی برای حفظ آن تبدیل شده است. در همین راستا تحقیق حاضر با هدف آشکارسازی روند تاثیر توسعه شهری بر ایجاد جزایر حرارتی در محدوده و حریم باغ گیاه‌شناسی ملی ایران انجام گرفت. روش پژوهش: در این تحقیق از تصاویر ماهواره‌‌ای سنجنده لندست 8 در 5 دوره زمانی 1990، 2000، 2010، 2015 و 2025 جهت تعیین دو شاخص دمای سطح زمین (LST) و تغییرات میدان حرارتی شهری (UTFVI) استفاده شد. یافته‌ها: نتایج مربوط به تغییرات زمانی و مکانی دما برای بازه 35 ساله از 1990 تا 2025 بیانگر روند افزایشی دما است. به طوری‌ که طبقه دمایی بیش از 45 درجه سانتی‌گراد از صفر درصد در سال 1990 به 24/55 درصد در سال 2025 رسیده است. بررسی روند تغییرات مکانی در محدوده و حریم باغ گیاه‌شناسی ملی ایران گویای این واقعیت است که جزایر گرمایی بیشتر در حریم باغ رخ داده است. بر همین اساس، تصاویر مربوط به شاخص LST در سال 2025 به‌خوبی نشان می‌‌دهد که بیشترین سطح مربوط به طبقه بیشتر از 45 درجه سانتی‌گراد در حریم باغ بوده و بالعکس بیشترین سطح مربوط به طبقه کمتر از 30 درجه سانتی‌گراد در محدوده باغ مشاهده شد. بررسی روند تغییرات مکانی و زمانی شاخص واریانس حرارتی (UTFVI) نشان داد که در بازه زمانی 35 ساله روند تغییرات شاخص آسایش حرارتی در طبقات عالی و متوسط در محدوده باغ، افزایشی بوده و به ترتیب از مقدار 37/47 و صفر درصد در سال 1990 به 45/81 و 1/99 درصد در سال 2025 رسیده است. این در حالی است که طبقات بد، بدتر و بدترین بیشتر در حریم باغ بوده است. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش پیش‌رو به‌روشنی نقش تغییرات کاربری و ساخت‌و‌سازها را در افزایش جزایر حرارتی و نقش توسعه پوشش گیاهی را در آسایش حرارتی نشان می‌‌دهد. با توجه به زوال و خشکیدگی پارک جنگلی چیتگر در شرق و جنوب‌شرقی باغ گیاه‌شناسی ملی ایران که اثرات منفی تغییرات اقلیمی را مضاعف نموده و بر تشدید جزایر حرارتی در آینده نزدیک خواهد افزود لازم است در جهت پایداری اکولوژیکی باغ، تعدیلی در رویکردهای توسعه شهری، سیاست‌‌های توزیع جمعیت و استفاده از منابع‌طبیعی منطقه 22 صورت پذیرد. به نحوی که ضمن جلوگیری از توسعه ساخت‌و‌سازهای بیشتر، حفظ و تقویت تنوع و درصد پوشش گیاهی، هم در حریم باغ و هم در محدوده پارک جنگلی چیتگر با استفاده از درختان پهن‌‌برگ، به طور ویژه مدنظر مسئولان امر قرار گیرد.

https://jes.ut.ac.ir/article_107566_88c32ee54ccc15bbbf48c5b384791395.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 52 1 2026 06 15 Sociological Explanation of Civic Responsibility for Water Resources Conservation Behaviors تبیین جامعه شناختی مسئولیت شهروندی رفتارهای حفاظتی از منابع آب 105 126 106595 10.22059/jes.2026.407819.1008657 FA اکبر طالب پور گروه‌علوم‌اجتماعی، دانشکده‌علوم‌اجتماعی‌واقتصاد، دانشگاه‌الزهرا، تهران، ایران پوران حسینی گروه‌علوم‌اجتماعی، دانشکده‌علوم‌اجتماعی‌واقتصاد،دانشگاه الزهرا، تهران، ایران Journal Article 2025 12 18 Objective: The study aimed to investigate the impact of citizen responsibility on water resource conservation behaviors in Tehran, a metropolis facing increasing pressure on water resources and challenges caused by water scarcity, for which solutions need to be found. Adopting a sociological approach, the study attempted to highlight the role of people in the dynamics of natural resource conservation and show that sustainable change must begin both at the policy level and within families and citizens' daily lives. The study also provided empirical insights into citizens' responsibility and their willingness to save water resources. Method: Data were collected using a survey method from 380 citizens over the age of 18 in four districts of Tehran, selected through random sampling. The theoretical framework of the study was developed based on Ulrich Beck's risk society theory and Rogers' conservation motivation theory. Based on the above theories, conservation behaviors including reducing consumption, reuse, waste prevention, maintaining quality, education on optimal consumption, encouraging public participation and using efficient equipment were defined. Descriptive statistics and multivariate regression analysis were used to analyze the drivers of water resource conservation behaviors and the research findings. Results: The findings showed that the research model had a good fit and the independent variables explained a significant share of the changes in conservation behaviors. Ethical orientation was the most important factor affecting environmental conservation behaviors, followed by commitment to norms and values and social participation. Also, the balance between rights and responsibilities played a significant role in promoting conservation behaviors, while the transfer and strengthening of social responsibility did not show a significant effect. This study was the first dedicated research in Iran that simultaneously examined the level of citizenship responsibility and its impact on water resource conservation. Overall, the findings highlighted the importance of awareness, education, and strengthening the sense of social responsibility in promoting sustainable water resource conservation behaviors and showed that ethical and responsibility-based approaches can be used as an effective strategy for sustainable water resource management. Conclusions: The results of the study emphasized the need for targeted education, strengthening ethics, developing social participation, and promoting environmental norms and values in fostering citizens' conservation behaviors. The research results have a clear message for policymakers, planners, and environmental activists that successful water resources management strategies must be multi-level, integrated, and based on the simultaneous strengthening of various components involved in this field, and that the problem of water resource protection will not be solved by focusing on a single dimension. هدف: پژوهش با هدف بررسی تأثیر مسئولیت‌پذیری شهروندان بر رفتارهای حفاظت از منابع آب در تهران، کلان‌شهری که با فشار فزاینده بر منابع آب و چالش‌های ناشی از کمبود آب مواجه است و باید در این زمینه راهکاری یافت، انجام شد. این مطالعه با رویکردی جامعه‌شناختی، تلاش کرده‌ است جایگاه مردم را در معادلات حفاظت از منابع‌طبیعی برجسته کند و نشان دهد که تغییر پایدار باید هم در سطح سیاست‌گذاری و هم در خانواده‌ها و زندگی روزمره شهروندان آغاز شود و همچنین بینش‌های تجربی در مورد مسئولیت‌پذیری شهروندان و تمایل آنها به صرفه‌جویی در منابع آب ارائه می‌دهد. روش پژوهش: داده‌ها با استفاده از روش پیمایشی از ۳۸۰ شهروند بالای ۱۸ سال در چهار منطقه تهران که با استفاده از نمونه‌گیری تصادفی انتخاب شده بودند، گردآوری شد. چارچوب نظری مطالعه بر اساس نظریه جامعه مخاطره‌آمیز الریش بک و نظریه انگیزه حفاظت راجرز تدوین شد. بر اساس نظریات فوق رفتارهای حفاظتی شامل صرفه‌جویی در مصرف، استفاده مجدد، پیشگیری از هدررفت، حفظ کیفیت، آموزش مصرف بهینه، تشویق به مشارکت جمعی و به‌کارگیری تجهیزات کم‌مصرف تعریف شدند. برای تحلیل محرک‌های رفتارهای حفاظتی منابع آب و یافته‌های تحقیق از آمار توصیفی و تحلیل رگرسیون چند متغیره بهره گرفته شد. یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد مدل تحقیق از برازش مناسبی برخوردار است و متغیرهای مستقل سهم قابل‌توجهی از تغییرات رفتارهای حفاظتی را توضیح دادند. اخلاق‌مداری مهمترین عامل اثرگذار بر رفتارهای حفاظت از محیط‌زیست بود و پس از آن، تعهد به هنجارها و ارزش‌ها و مشارکت اجتماعی اهمیت داشتند. همچنین، توازن میان حقوق و مسئولیت‌ها نقش معناداری در ارتقای رفتارهای حفاظتی داشت، در حالی که انتقال و تقویت مسئولیت اجتماعی تأثیر قابل‌توجهی نشان ندادند. این مطالعه نخستین پژوهش اختصاصی در ایران بود که به‌ طور هم‌زمان میزان مسئولیت شهروندی و تأثیر آن بر حفاظت از منابع آب را بررسی کرد، در مجموع یافته‌ها اهمیت آگاهی، آموزش و تقویت حس مسئولیت اجتماعی در ارتقای رفتارهای پایدار حفاظت از منابع آب را برجسته نموده و نشان دادند که رویکردهای اخلاقی و مسئولیت‌محور می‌توانند به‌ عنوان راهبردی مؤثر در مدیریت پایدار منابع آب مورد استفاده قرار گیرند. نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق بر ضرورت آموزش‌های هدفمند، تقویت اخلاق‌مداری، توسعه مشارکت اجتماعی و ارتقای هنجارها و ارزش‌های محیط‌زیستی در نهادینه‌سازی رفتارهای حفاظتی شهروندان تأکید داشت. نتایج تحقیق پیام روشنی برای سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان و فعالان محیط‌زیست دارند که راهبردهای موفق مدیریت منابع آب باید چندسطحی، یکپارچه و مبتنی بر تقویت هم‌زمان مؤلفه‌های مختلف دخیل در این زمینه باشند و با تمرکز بر یک بعد معضل حفاظت از منابع آب مرتفع نخواهد شد.

https://jes.ut.ac.ir/article_106595_bb026b84b65899677a271ffab513152f.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 52 1 2026 06 15 Response of Dust Occurrences to Global Warming in Northeastern Iran Using MAIAC Satellite Observations and CMIP6-HighResMIP Simulations پاسخ رخداد گردوخاک به گرمایش جهانی در پهنه شمال شرق ایران با بهره‌گیری مشاهدات ماهواره‌ای MAIAC و شبیه‌سازی CMIP6-HighResMIP 127 147 107569 10.22059/jes.2026.412890.1008688 FA عباسعلی داداشی رودباری گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران Journal Article 2026 04 25 Objective: Northeastern Iran is acutely vulnerable to environmental hazards, a vulnerability largely driven by persistent droughts and widespread land-use changes. Despite this deep-seated ecological sensitivity, the development of robust risk management and hazard mitigation strategies has been severely hindered by a distinct lack of predictive dust simulations. Addressing this critical shortfall, the present study is designed to elucidate exactly how regional dust occurrences respond to global warming. By doing so, we provide a rigorous assessment of future dust emission trajectories under shifting climate conditions. Methodology: Fundamentally, this research leverages the synergy between remote sensing observations and climate projections derived from the CMIP6-HighResMIP. To effectively monitor and extract aerosol optical depth (AOD) dynamics, we processed the MAIAC satellite product at a fine horizontal resolution of 1,000 meters, spanning the 2001–2025 period. Evaluating the intensity of dust source activities alongside the classification of particulate concentrations required a robust statistical approach. To achieve this, an event frequency index was computed across three distinct thresholds: AOD ≥ 0.25, AOD ≥ 0.50, and AOD ≥ 1.0. Projecting future dust aerosol occurrences for the 2026–2050 period involved extracting simulation data from the CNRM-CM6-1 model outputs, which are governed by the HighResMIP protocol at a 50-km horizontal resolution. Ultimately, to capture internal variability, a multi-member ensemble was generated utilizing three independent realizations of this model. Results: Topographic gradients and proximity to the transboundary Karakum hotspots directly govern the structural heterogeneity of aerosols across the northeast of Iran. Long-term observational data reveal that the aerosol optical depth (AOD) fluctuates between 0.05 and 0.43. The eastern maxima cores, recording historical values from 0.23 to 0.43, are currently experiencing positive upward trends of up to 0.12 per decade. In stark contrast, mountainous terrain acts as an aerodynamic shield that effectively suppresses these concentrations to a significantly lower range of 0.05 to 0.14. Background event frequencies within the eastern cores are 22.7% to 38.7%. When extreme storm thresholds are breached, aerosol generation across the central zones abruptly ceases, confining particle production strictly to the eastern border focal points at a peak of 14%. Historical multi-member ensemble simulations estimate a narrower mean AOD bracket of 0.13 to 0.21, with a dampening effect primarily driven by sub-grid smoothing artifacts. The future projection shows a substantial amplification in aerosol loading along the northeastern corridor, at a rate of between 27.7% and 30.64%. Conversely, anticipated growth throughout the western sectors remains heavily marginalized, restricted to a mere 1.33% to 4.27%. Conclusions: According to the results, the increasing trend of aerosol optical depth (AOD) is fundamentally rooted in thermodynamic shifts, driven by soil moisture depletion and a depressed threshold for wind friction velocity. As aerosols accumulate, their resulting thermal loading disrupts the radiative equilibrium between the surface and the atmosphere. This dynamic cools the ground while simultaneously warming the upper atmosphere. The static stability induced by such a temperature inversion ultimately stifles convective precipitation. To preserve the resilience of regional food security against these cascading impacts, policy frameworks must prioritize climate adaptation strategies anchored in integrated soil and water management. Parallel to these domestic efforts, proactive environmental diplomacy remains essential to mitigate and stabilize transboundary dust emission hotspots. هدف: شمال‌شرق ایران به‌واسطه خشکسالی‌های متوالی و تغییر کاربری اراضی، آسیب‌پذیری شدیدی در برابر مخاطرات محیطی دارد. علیرغم این حساسیت بوم‌شناختی، فقدان شبیه‌سازی‌های آینده گردوخاک، تدوین راهبردهای کاهش مخاطره و مدیریت ریسک را با چالش‌های جدی مواجه ساخته است. در پاسخ به این ضرورت، پژوهش حاضر با هدف تبیین پاسخ رخدادهای گردوخاک به پدیده گرمایش جهانی در این پهنه انجام شده تا این انتشار رخداد گردوخاک تحت شرایط تغییر اقلیم به‌طور دقیق ارزیابی شود. روش پژوهش: این پژوهش بر پایه هم‌افزایی داده‌های سنجش از دور و بروندادهای چارچوب پروژه CMIP6-HighResMIP استوار است. جهت پایش و استخراج عمق نوری هواویزها (AOD)، محصول ماهواره‌ای MAIAC با تفکیک افقی 1000 متر طی بازه زمانی 2001 تا 2025 مورد پردازش قرار گرفت. شدت‌ فعالیت چشمه‌های گردوخاک و طبقه‌بندی غلظت ذرات، از طریق محاسبه شاخص فراوانی رخداد تحت سه آستانه AOD≥0.25، AOD≥0.50 و AOD≥1.0 پیاده‌سازی شد. به‌منظور شبیه‌سازی شرایط آینده (2026-2050) رخدادهای هواویز گردوخاک از خروجی مدل CNRM-CM6-1 تحت پروژه CMIP6-HighResMIP با تفکیک افقی 50 کیلومتر استخراج شد. سپس، یک همادی چند عضوی متکی بر سه گونه اجرای مستقل این مدل تولید شد. نتایج: ناهمگنی ساختاری هواویزها در شمال‌شرق ایران مستقیماً از گرادیان‌های توپوگرافیک و مجاورت با کانون‌های برون‌مرزی قره‌قوم تبعیت می‌کند. میانگین بلندمدت مشاهداتی شاخص AOD بین 0/05 تا 0/43 نوسان دارد. هسته‌های بیشینه شرقی با ثبت مقادیر 0/23 تا 0/43، روندهای مثبت افزایشی تا سقف 0/12 در دهه را تجربه می‌کنند؛ در حالی ‌که سپر آیرودینامیک کوهستان این مقادیر را به 0/05 تا 0/14 کاهش داده است. فراوانی رخدادهای پس‌زمینه در کانون‌های شرقی بین 22/7 تا 38/7 درصد است. آستانه طوفان‌های فرین، تولید هواویز در مناطق مرکزی را متوقف کرده و به کانون‌های مرزی شرق با بیشینه 14 درصد محدود می‌سازد. برونداد تاریخی همادی چند عضوی میانگین شاخص AOD را بین 0/13 تا 0/21 برآورد کرده که ناشی از هموارسازی زیرشبکه‌ای است. پیش‌نگری آتی افزایش بار هواویزها در نوار شمال‌شرقی را با نرخ 27/7 تا 30/64 درصد نشان می‌دهد در حالی ‌که این افزایش در بخش‌های غربی به 1/33 تا 4/27 درصد محدود می‌ماند. نتیجه‌گیری: براساس نتایج این تحقیق، روند افزایش شاخص AOD ریشه در تغییرات ترمودینامیکی ناشی از افت رطوبت خاک و کاهش آستانه سرعت اصطکاکی باد دارد. بارگذاری حرارتی ناشی از تراکم هواویزها، تراز تابشی سطح- جو را با القای سرمایش سطحی و گرمایش لایه‌های فوقانی تغییر می‌دهد. پایداری استاتیک حاصل از این وارونگی، بارش‌های همرفتی را سرکوب می‌کند. بر این اساس، تدوین راهبردهای سازگاری اقلیمی در مدیریت یکپارچه منابع آب ‌و خاک و اتخاذ دیپلماسی فعال محیط‌زیستی جهت تثبیت کانون‌های برون‌مرزی، به‌منظور حفظ تاب‌آوری امنیت غذایی منطقه پیشنهاد می‌شود.

https://jes.ut.ac.ir/article_107569_621657227d9dde992c1a9aa285179880.pdf