دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 51 4 2026 03 16 Analysis of Spatio-Temporal Changes in Ecological Sources Identified Using the Morphological Spatial Pattern Analysis (MSPA) Method and Ecosystem Services Assessment in the Hyrcanian Forests تحلیل تغییرات زمانی-مکانی منابع اکولوژیکی شناسایی شده با روش تجزیه‌وتحلیل الگوی فضایی مورفولوژیکی و ارزیابی خدمات اکوسیستمی جنگل‌های هیرکانی 411 430 106245 10.22059/jes.2025.387395.1008564 FA سپیده کریمی گروه برنامه‌ریزی، مدیریت محیط‌زیست و HSE، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0003-0988-4148 محمدجواد امیری گروه مهندسی سوانح، آموزش و سیستم‌های محیط زیست، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران. احمدرضا یاوری گروه برنامه‌ریزی، مدیریت محیط‌زیست و HSE، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0003-2786-379X Journal Article 2024 12 28 Objective: The issues of loss and fragmentation of forest habitats are significant challenges diminishing the resilience of these ecosystems. The identification of ecological source regions is crucial for enhancing landscape connectivity and building ecological networks. These regions not only provide suitable habitats for species but are also essential in sustaining ecological processes and functions. This study employed a combination of morphological spatial pattern analysis (MSPA) and ecosystem service assessment to identify critical locations for sustaining ecological connectivity and providing multiple ecosystem services within the ecological networks. Ecological sources were, thus, identified, and their temporal trends were assessed for the years 2002, 2013, and 2022. Method: In order to meet the research objectives, InVEST software was used to model ecosystem services, including carbon sequestration, flood retention, and habitat quality. The results of these models were integrated using the fuzzy weighted overlay method. Subsequently, the core areas that were determined by the MSPA method were integrated with the regions that provided the most ecosystem services. Temporal changes in these areas were then analyzed by examining 20 years of data. To provide a thorough method aimed at locating regions that have not been impacted by human-induced degradation, a set of threat factors were also used in the habitat quality mapping process, in which the use of the Nighttime Light Index and Impervious Surface Index specifically played a pivotal role in identifying high-quality habitats. Results: According to the derived results of the temporal change analysis, it was demonstrated that ecological sources shrank by 29,053 hectares during the study period, and the counties of Abbasabad, Chalous, and Nowshahr witnessed the highest declines. The analysis of land cover changes in 2002, 2013, and 2022 revealed that built-up areas increased by 12,473 hectares and agricultural land by 7,156 hectares, while forest area decreased by 32,723 hectares. Moreover, the results of the morphological spatial pattern analysis indicated that the core class had the largest share in the study area during the period of investigation. The results of this study also illustrated that in 20 years, the habitat quality within the area had declined. The greatest reduction in habitat quality occurred in the northern coastal areas of the study area, which were influenced by human-made land cover and road networks, acting as serious threats to wildlife. Conclusions: According to the results, assessing how multiple ecosystem services are distributed spatially is crucial in effective conservation planning. These findings can play an important role in planning and conserving key patches of the Hyrcanian forests and assist policymakers and managers in the sustainable management of these areas. هدف: کاهش سطح و کیفیت زیستگاه و قطعه‌قطعه شدن اکوسیستم‌های جنگلی از جمله تهدیدات جدی و نگران‌کننده‌ای هستند که به کاهش تاب‌آوری این اکوسیستم‌ها منجر می‌شوند. تعیین و شناسایی مناطق منابع اکولوژیکی، نقش کلیدی در بهبود اتصال چشم‌انداز و ایجاد شبکه‌های اکولوژیکی دارد. این مناطق نه‌تنها زیستگاه‌های مناسبی برای موجودات زنده فراهم می‌کنند، بلکه در حفظ فرآیندها و عملکردهای اکولوژیکی نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند. در این مطالعه، با هدف شناسایی مناطق کلیدی برای حفظ اتصال اکولوژیکی و ارائه خدمات اکوسیستمی چندگانه در شبکه اکولوژیکی، از ترکیب روش تحلیل الگوی فضایی مورفولوژیکی (MSPA) و ارزیابی خدمات اکوسیستمی استفاده شد. بر این اساس، منابع اکولوژیکی شناسایی و روند تغییرات آنها در سال‌های 2002، 2013 و 2022 مورد ارزیابی قرار گرفتند. روش: برای این منظور، خدمات اکوسیستمی شامل ترسیب کربن، کنترل سیلاب و کیفیت زیستگاه با استفاده از نرم‌افزار InVEST مدل‌سازی شدند. سپس نتایج این مدل‌سازی‌ها با بهره‌گیری از روش وزنی فازی تلفیق شدند. در گام بعدی، مناطقی که ارائه‌دهنده بیشترین خدمات اکوسیستمی بودند با مناطق هسته‌ شناسایی‌ شده از طریق روش تجزیه‌وتحلیل الگوی فضایی مورفولوژیکی (MSPA) ادغام گردیدند. علاوه بر این، در تهیه نقشه کیفیت زیستگاه، مجموعه‌ای از عوامل تهدید و تأثیرگذار بر کیفیت زیستگاه مورد استفاده قرار گرفت تا رویکردی جامع ارائه شود که بر شناسایی مناطقی تمرکز دارد که از اثرات مخرب انسانی مصون مانده‌اند. در این راستا از داده‌های شاخص نور شب و سطوح نفوذناپذیر که نقشی کلیدی در شناسایی زیستگاه‌های با کیفیت بالا ایفا می‌کنند، نیز استفاده شد. یافته‌ها: نتایج تحلیل تغییرات زمانی نشان داد که منابع اکولوژیکی طی دوره زمانی مورد مطالعه، به میزان 29053 هکتار کاهش یافته‌اند و از نظر مکانی، بیشترین کاهش در شهرستان‌های عباس‌آباد، چالوس و نوشهر مشاهده شده است. بررسی تغییرات پوشش زمین نشان داد که مساحت طبقات ساخته‌ شده 12473 هکتار و اراضی کشاورزی 7156 هکتار در این سال‌ها به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است، در حالی که مساحت جنگل‌ها با کاهشی معادل 32723 هکتار روبه‌رو بوده است. علاوه بر این، نتایج تحلیل الگوی فضایی مورفولوژیکی نشان داد که کلاس هسته‌ در سال‌های مورد بررسی بیشترین سهم را در منطقه مورد مطالعه داشته است. نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج، ارزیابی نحوه توزیع فضایی خدمت اکوسیستمی چندگانه برای برنامه‌ریزی مؤثر حفاظت بسیار حیاتی است. یافته‌های این تحقیق می‌توانند نقش مهمی در برنامه‌ریزی و حفاظت از مناطق کلیدی در شبکه اکولوژیکی جنگل‌های هیرکانی ایفا کنند و به سیاست‌گذاران و مدیران در جهت مدیریت پایدار این مناطق کمک نمایند.

https://jes.ut.ac.ir/article_106245_0534c85cc1546a62c77fd53c21c9aa8d.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 51 4 2026 03 16 The Effects of Climate and Vegetation Changes on Bird Diversity and Abundance in the Gandoman International Wetland, and Ranking the Wetland's Threatening Factors اثر تغییرات اقلیمی و پوشش گیاهی بر تنوع و فراوانی پرندگان تالاب بین‌المللی گندمان و رتبه‌بندی عوامل تهدید‌کننده تالاب 431 452 106247 10.22059/jes.2026.402807.1008639 FA مرضیه غفاری فارسانی گروه محیط زیست، دانشکده منابع‌طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، ایران. منصوره ملکیان گروه محیط‌زیست، دانشکده منابع‌طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، ایران. 0000-0002-6387-0850 فهیمه اسلامی اداره کل محیط‌زیست استان چهارمحال‌وبختیاری ، شهرکرد، ایران. Journal Article 2025 09 29 Objective: Gandoman Wetland, located in Chaharmahal and Bakhtiari Province, Iran, has increasingly been threatened by anthropogenic activities and climate change. Water extraction, agricultural runoff, and recurrent droughts have compromised its ecological stability. This study aimed to analyze changes in climatic variables and vegetation in the Gandoman Wetland and to assess their effects on bird diversity and abundance from 2011 to 2023, as well as to rank the factors threatening this wetland. Method: Winter bird census data from 2011 to 2023 were obtained, and diversity indices—including Shannon–Wiener, Simpson, and Camargo evenness—were calculated. The Normalized Difference Vegetation Index (NDVI) was extracted from Landsat 7 and Landsat 8 satellite images for the study period. The Mann-Kendall test was used to evaluate trends in annual rainfall, mean annual temperature, SPI, NDVI, and diversity and evenness indices throughout the study period. To investigate the effects of climatic variables and vegetation on the abundance and diversity of wetland birds, Pearson correlation analyses were conducted. Threatening factors to the wetland were identified through field surveys and existing reports, and the Analytic Hierarchy Process (AHP) was performed to rank these threats. Results: The results revealed significant fluctuations in migratory bird abundance and species richness. The total number of species increased from 25 in 2011 to 57 in 2021. The annual mean temperature showed an increasing trend (Z = 2.0, p = 0.05), while rainfall showed a significant decreasing trend (Z = -2.2, p = 0.02). The SPI index also demonstrated a significant decline (Z = -3.7, p = 0.00). Conversely, the NDVI index displayed a significant increasing trend (Z = 2.6, p = 0.02). Additionally, the Simpson, Shannon-Wiener, and evenness indices all showed decreasing trends, indicating a reduction in diversity and the dominance of certain species. A positive correlation was observed between the NDVI index and the abundance, species richness, diversity, and evenness indices of birds. This relationship may reflect the density of aquatic plants that provide food, nesting sites, and shelter for birds. The positive correlation between precipitation and SPI with bird abundance and diversity indicates the direct impact of climatic conditions on the lives of organisms in this region. Hierarchical analysis revealed that four factors—agricultural water withdrawal (0.30), drought (0.25), sewage inflow (0.13), and livestock grazing (0.11)—had the greatest influence. Conclusions: This study demonstrated that Gandoman Wetland has experienced significant ecological fluctuations, with both biodiversity and vegetation cover showing sensitivity to climatic and anthropogenic factors. Human activities, particularly uncontrolled water extraction and agricultural effluents, were identified as the primary threats, while climate change exacerbated these impacts. هدف: تالاب گندمان در استان چهارمحال‌وبختیاری یکی از زیست‌بوم‌های حساس کشور است که کاهش ورودی آب، تغییرات اقلیمی، ورود پساب‌های کشاورزی و بهره‌برداری بی‌رویه منابع، پایداری این تالاب را به خطر‌انداخته است. هدف از این مطالعه تحلیل روند تغییرات اقلیمی و پوشش گیاهی تالاب گندمان و تاثیر آن بر تنوع و فراوانی پرندگان در بازه زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ و رتبه‌بندی عوامل تهدید‌کننده این تالاب است. روش‌ پژوهش: داده‌های سرشماری پرندگان مهاجر در زمستان‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ جمع‌آوری و شاخص‌های تنوع شانون-وینر، سیمپسون و یکنواختی کامارگو محاسبه شد. شاخص نرمال شده پوشش گیاهی (NDVI) با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای Landsat 7 و 8 در دوره مورد مطالعه استخراج شد. روند متغیرهای بارندگی سالانه، میانگین دمای سالانه، SPI، NDVI و شاخص‌های تنوع و یکنواختی با آزمون من-کندال و اثر متغیرهای اقلیمی و پوشش گیاهی بر فراوانی و تنوع پرندگان تالاب با تحلیل همبستگی پیرسون بررسی شد. عوامل تهدید‌کننده تالاب در طی عملیات میدانی و گزارش‌های موجود شناسایی و با فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) رتبه‌بندی شد. یافته‌ها: فراوانی پرندگان مهاجر در تالاب طی سال‌های مورد مطالعه نوسان قابل‌توجهی داشت و تعداد گونه‌ها از 25 گونه در سال ۱۳۹۰ به بیشینه 57 گونه در ۱۴۰۰ رسید. میانگین دمای سالانه روند افزایشی داشته (Z = 2.0, p = 0.05) و روند کاهشی معنی‌دار برای بارندگی (Z = -2.2, p = 0.02) و شاخص SPI (Z=-3.7 , p=0.00) و روند تغییرات شاخص NDVI افزایشی و معنی‌دار (Z = 2.6,p = 0.02) بود. شاخص سیمپسون، شانون-وینر و یکنواختی‌ها روند کاهشی را نشان دادند که بیانگر کاهش تنوع و غالبیت برخی از گونه‌ها است. همبستگی مثبت شاخص NDVI، با فراوانی، تعداد گونه و شاخص‌های تنوع و یکنواختی پرندگان مشاهده شد که می‌تواند نشان‌دهنده تراکم گیاهان آبزی بوده که به‌عنوان غذا، محل آشیانه سازی و پناهگاه توسط پرندگان مورد استفاده قرار می‌گیرد. همبستگی مثبت بارش و شاخص SPI با فراوانی و تنوع پرندگان نشان‌دهنده تأثیر مستقیم شرایط اقلیمی بر حیات موجودات در این منطقه است. تحلیل سلسله‌مراتبی نشان داد که چهار عامل برداشت آب کشاورزی (0/30)، خشکسالی (0/25)، ورود فاضلاب (0/13) و چرای دام (0/11) بیشترین وزن را به خود اختصاص داده‌اند. نتیجه‌گیری: به‌طورکلی، تالاب گندمان در طول دوره مطالعه با نوسانات شدید در تنوع پرندگان روبرو بود که تأثیر عوامل انسانی به‌ویژه برداشت بی‌رویه آب و ورود پساب‌ها به‌عنوان ‌مهمترین تهدید این تالاب شناسایی شد، در حالی که تغییرات اقلیمی نقش تشدیدکننده داشته‌اند.

https://jes.ut.ac.ir/article_106247_7cd01463cf31179ff2903f023b90d51d.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 51 4 2026 03 16 Changes in the Area of the Hamoun Wetlands and Their Role in Dust Storm Occurrences in the Sistan Plain تغییرات مساحت تالاب‌های هامون و نقش آن در رخداد طوفان‌های گرد و غبار در دشت سیستان 453 472 106248 10.22059/jes.2026.406010.1008652 FA فاطمه درگاهیان بخش تحقیقات بیابان، موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران. یوسف موسیوند گروه سنجش از دور، دانشکده جغرافیا، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. کتایون چراغی گروه سنجش از دور، دانشکده جغرافیا، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. Journal Article 2025 11 10 Objective: The Hamoun lakes of Sistan are among the most unstable ecosystems in Iran. Their most important climatic features are the occurrence of severe floods and severe and widespread droughts. Changes in the area of the Hamoun wetlands water have a very high variability coefficient under the influence of numerous factors. The instability of the water inflow and its low durability make any planning and sustainable development in this region difficult. Changes in the area of the Hamoun wetlands water can double the challenge of dust in the Sistan Plain. Method: Landsat satellite images and meteorological data were used to investigate the relationship between changes in the water area of the Hamoun wetlands and the number of dust events in the Sistan Plain. Using Landsat 5, 7, 8, and 9 satellite images on the Google Earth Engine platform, taking into account the assumption of accepting a maximum of 20% cloud cover on monthly images, the changes in the cover of Hamoon Lakes in 4 classes of water, soil, vegetation, and water-vegetation mixture were programmed for the statistical period from 1987 to 2023, and the trend of changes in each class was plotted. Using dust phenomenon codes, the number of events, days, and dust storms was extracted. Applying the scatter plots and R2 statistics, the correlation value of dust events with changes in water area was examined. Results: The results showed no strong and significant relationship between the number of dusty days in the Sistan Plain and changes in the water area of the Hamoun lakes; the reason was that dusty days could be any day with one to eight dust reports in the Synoptic. The number of events and its relationship with changes in the water area were examined. The results showed a strong and significant negative relationship between changes in the water area and the number of dust events. On the other hand, the drying of the bottom of the Hamoun lakes due to the fine-grained sediments with high volume and the impact of upstream river sediments on their bottom affected the horizontal field of view. The study of the relationship between dust storms and a horizontal field of view of one kilometer and less was explained with a very good coefficient of explanation by the trend of annual changes in the water area of the Hamoun lakes. Conclusions: According to the results, the three main influential factors in the occurrence of dust storms in the study area were identified as the regional circulation of the atmosphere, the specific topography of the region, and the presence of fine-grained sediments in the Hamoun wetlands area. During the 120-day wind season of Sistan, this route becomes dry, which as a result increases the concentration of particles. Therefore, if it is wet, it can affect the field of view and reduce the concentration and intensity of the dust storm. Based on the findings, the number of dust storms showed a very strong and inverse relationship with the lack of water cover and the drying of the Hamoun lakes’ bed. It is suggested that the water rights of the wetlands be provided through diplomacy. هدف: تالاب‌های هامون از جمله ناپایدارترین اکوسیستم‌های آبی ایران هستند. مهمترین ویژگی‌های اقلیمی آنها رخداد سیل‌‌های مهیب و خشکسالی‌‌های شدید و فراگیر است. تغییرات مساحت آب تالاب‌های هامون‌ تحت تأثیر عوامل متعدد از ضریب تغییرپذیری بسیار بالایی برخوردار است. عدم پایداری آب ورودی و ماندگاری کم آن هرگونه برنامه‌ریزی و توسعه پایدار را در این منطقه با مشکل مواجه می‌‌کند. تغییرات مساحت بخش آبی تالاب‌های هامون، نقش مهمی بر فراوانی و شدت رخدادها و طوفان‌‌های گرد و غبار در منطقه سیستان داشته و می‌تواند چالش گرد و غبار در دشت سیستان را دوچندان کند. روش پژوهش: به منظور بررسی ارتباط بین تغییرات مساحت آب هامون‌ها و تعداد رخدادهای گرد و غبار در دشت سیستان با استفاده از تصاویر ماهواره لندست 5 ،7 ،8 و 9 در بستر پلتفرم گوگل ارث انجین، با در نظر گرفتن پیش فرض پذیرش حداکثر 20 درصد پوشش ابر بر روی تصاویر ماهانه، تغییرات پوشش دریاچه‌‌های هامون در 4 طبقه آب، خاک، پوشش گیاهی و مخلوط آب و پوشش گیاهی با دقت کلی 1/76 درصد و ضریب کاپا 69 درصد برای دوره آماری 1988 تا 2023 برنامه‌نویسی و روند تغییرات هر طبقه ترسیم شد. یافته‌ها: در طول دوره آماری مورد مطالعه 3112 کیلومترمربع بر مساحت طبقه پوشش خاک افزوده و 1527کیلومتر مربع از مساحت طبقه آب کاسته شده است. با استفاده از کد پدیده‌‌های گرد و غبار تعداد رخدادها، روزها و طوفان‌‌های گرد و غباری استخراج شد. با بررسی همبستگی بین رخدادهای گرد و غبار با تغییرات مساحت آب، مشخص شد ارتباط قوی معنی‌‌داری بین آنها وجود ندارد؛ و مقدار R2 تنها 20 درصد تغییرات گرد و غبار توسط تغییرات آب را تبیین می‌کند و 80 درصد آن توسط عوامل دیگر تبیین می‌شود. تغییرات مساحت آب و ارتباط آن با گرد و غبار در محدوده زمانی وزش بادهای 120 روزه سیستان بررسی شد نتایج نشان ‌داد ارتباط منفی قوی و معنی‌‌داری بین تغییرات مساحت آب و تعداد طوفان‌های گرد و غبار وجود دارد. به‌طوری که تغییرات مساحت آب 69 درصد تغییرات رخداد طوفان‌های گرد و غبار را تبیین می‌کند. نتیجه‌گیری: تعداد رخداد طوفان‌‌های گرد و غبار با نبودن پوشش آب و خشک شدن بستر هامون‌ها یک رابطه بسیار قوی و معکوس را نشان داده است. تامین حق‌آبه تالاب‌های هامون با توزیع زمانی مناسب از طریق اتخاذ دیپلماسی مناسب با استفاده از قوانین حقوق بین‌‌الملل و اولویت‌بندی و مدیریت صحیح آب ورودی به تالاب‌ها، می‌تواند از فراوانی، شدت و تداوم طوفان‌های گرد و غبار در دشت سیستان بکاهد.

https://jes.ut.ac.ir/article_106248_6e35030dc3da38e59d226e0256e289f0.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 51 4 2026 03 16 Morphological Trade-offs in Urban Microclimates: A Challenge for Achieving Sustainable Environmental Comfort تعارض‌های مورفولوژیک در خرداقلیم شهری: چالشی در دستیابی به آسایش محیطی پایدار 473 492 106249 10.22059/jes.2026.408070.1008662 FA رضوان خالوندی گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. مهرداد کریمی مشاور گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران. Journal Article 2025 12 22 Objective: The inherent complexity of urban microclimates drives proposed strategies for enhancing habitability and comfort into pathways that often yield multiple, sometimes conflicting effects; thus, optimizing one comfort metric can inadvertently degrade others. This is crucial, as the improper placement of any urban element can cause mitigation strategies to produce effects contrary to their intended purpose. A sustainable and resilient urban environment can be achieved when optimal parameters are quantified and applied with consideration for all dimensions of comfort and livability. Method: To address the identified gap, this research utilized ANSYS CFX CFD software to calculate and benchmark the performance efficiencies of common urban morphological components against various microclimate comfort metrics. Subsequently, a multi-criteria decision-making framework was applied to logically integrate these quantitative performance metrics, thereby identifying the optimal morphological configuration that satisfies the required balance of all comfort factors. This research established a foundational selection basis by first categorizing urban building block elements based on shared structural characteristics. The categories were then systematically compared based on their influence on street canyon temperature, pressure, and wind velocity. Finally, a comprehensive ranking system was derived to guide the selection of the optimal form and strategy aligned with specific urban texture conditions. The prevalence of a common structural typology across all examined groups helped the accurate quantification of the percentage of usefulness gained from modifying specific building geometries. Given the critical air quality of Tehran, all simulation input values were proportionally calibrated to the city’s climate profile, ensuring the derived solutions were directly relevant to improving its environmental health. Results: Across all tested variables, changes to the fundamental building block form and geometry proved to be the dominant factor in improving holistic street canyon environments, resulting in performance efficiencies reaching 70% compared to standard designs. Conversely, strategies focused on localized volumetric changes or facade-based flow modification achieved significantly lower effectiveness, improving street-canyon comfort metrics by 40%. Conclusions: This study subsequently introduced a ranking mechanism to systematically evaluate and prioritize intervention tools according to their measurable impact on street-canyon microclimate performance. Focusing the analysis on the primary drivers—temperature, wind speed, and pressure—allows researchers to clearly demonstrate how macro-scale structural modifications exert a greater control over these fundamental factors, thereby minimizing inherent inter-variable conflicts. هدف: پیچیدگی شرایط خرداقلیم‌‌های شهری راهکارهایی که جهت بهبود شرایط زیستی و آسایشی پیشنهاد می‌‌گردند را به سمت رفتارهای چندگانه و گاه متناقض سوق می‌‌دهد، به گونه‌‌ای که گاه بهبود یک جنبه آسایشی به بدتر شدن سایر جوانب منجر می‌‌گردد. این موضوع از این نظر حائز اهمیت است که در صورت مکان‌‌یابی نامناسب هر عنصر شهری، راهکارهای کاهشی می‌‌توانند نتایجی عکس در پی داشته باشند. دستیابی به محیطی پایدار و تاب‌‌آور زمانی میسر می‌‌گردد که بتوان مقادیری بهینه را با توجه به همه جوانب و نیازهای مختلف آسایشی محاسبه و ارائه نمود. روش پژوهش: این پژوهش تلاش کرده درصد تاثیرگذاری تعدادی از مولفه‌‌های پرکاربرد مورفولوژیکی را در رابطه با عوامل آسایشی مختلف از طریق نرم‌‌افزار CFD محور ANSYS-CFX محاسبه نماید. سپس ترکیبی منطقی از نیازها را در انتخاب فرم بهینه به‌‌کار گیرد. لذا با دسته‌‌بندی عناصر سازنده فرم بلوک‌‌های ساختمانی با توجه به ویژگی‌‌های ساختاری مشترک، مقایسه اثرات آن‌‌ها بر تغییرات دما، فشار و سرعت باد در دره-‌‌خیابان‌‌ها، سپس رتبه‌‌بندی آن‌‌ها سعی کرده مبنایی جهت انتخاب فرم و روش بهینه متناسب با شرایط بافت موجود ارائه کند. تکرار یک فرم متداول در ساخت‌‌و‌‌سازهای شهری در همه این گروه‌‌ها، امکان محاسبه درصد تاثیرگذاری اصلاح هندسه‌‌های ساختمانی را ایجاد می‌‌کند. به علت شرایط بحرانی هوای تهران، مقادیر ورودی در این شبیه‌‌سازی متناسب با اقلیم این شهر و به جهت ارائه راهکاری برای بهبود شرایط زیستی آن تنظیم گردیده است. یافته‌‌ها: نتایج نشان می‌‌دهند در میان سناریوهای مختلف، اصلاحات در فرم کلی و هندسه بلوک‌‌های ساختمانی بیشترین قابلیت را در بهبود شرایط همه جانبه دره خیابان‌‌ها دارا می‌‌باشند (تا 70 درصد نسبت به فرم‌‌های متداول). در مقابل کاستن از حجم ساختمان یا افزودن عناصری برای تغییر جریان باد به نما تنها تا 40 درصد می‌‌تواند بر بهبود شرایط آسایش دره خیابان تاثیرگذار باشد. نتیجه‌‌گیری: این پژوهش با افزودن یک لایه تحلیلی جدید، اثربخشی ابزارهای مداخله در شرایط خرداقلیم‌‌ها را بر اساس مقیاس تأثیرگذاری‌شان رتبه‌بندی می‌کند و با تمرکز بر عوامل اصلی (دما، باد، فشار) به پژوهشگران اجازه می‌دهد تا درک کنند که چگونه تغییرات ساختاری در مقیاس بزرگ، تأثیر بیشتری بر کنترل این عوامل دارند و چگونه می‌توان از تعارضات ذاتی بین آن‌ها کاست.

https://jes.ut.ac.ir/article_106249_58f17235c4b1cda31ff8f6f111c5ff8d.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 51 4 2026 03 16 Investigating the Impact of Different Patterns of Residential Block Placement on Improving Thermal Comfort in Outdoor Spaces بررسی تاثیر الگوهای مختلف قرارگیری بلوک‌های مسکونی بر بهبود شرایط آسایش حرارتی در فضای باز 493 510 106332 10.22059/jes.2026.408957.1008666 FA مهسا صمدپور شهرک گروه معماری و شهرسازی، دانشکده مهندسی عمران و معماری، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران. Journal Article 2026 01 02 Objective: Creating thermal comfort conditions in urban open spaces is a crucial factor in maintaining pedestrians’ health. This issue is important around residential blocks due to the long-term presence of people in the open spaces. In this study, thermal comfort conditions around residential blocks are investigated. The aim of the study is to examine the effect of different patterns of residential block placement on environmental conditions in the open spaces of the city of Tabriz, Iran, in the summer. Method: To perform this study, initially the patterns of residential block placement in the city of Tabriz were investigated, and it was determined that the scattered, linear, and central courtyard patterns were the main patterns of residential block placement in the city. Therefore, the three mentioned patterns were studied in this research. To achieve this goal, ENVI-met (Version 4.4.4) was used, and to measure thermal comfort, the Predicted Mean Vote (PMV), as one of the important factors in the comfort status, was examined. Also, five receptors were determined at different points of the site to capture environmental conditions. Results: According to the results, the placement pattern of building blocks had a direct impact on thermal comfort conditions in open spaces. In all of the three studied patterns, the PMV index showed an upward trend from the early hours of the day and reaches its peak at 3 pm. The numerical value of the mentioned index was recorded 4.18, 3.81 and 3.29 for scattered, linear, and central courtyard patterns respectively. In most of the daytime, the central courtyard pattern had less mean value than the other two patterns. The average PMV index at the five designated receptors during the studied hours in the central courtyard was 1.97, differing by 0.26 from the scattered pattern and by 0.25 from the linear pattern. The most significant difference between the investigated patterns occurred in the time period from 1 pm to 4 pm, which emphasized the critical role of the pattern of block placement under critical conditions. Conclusions: According to the results, the layout of residential blocks affects the comfort conditions in the open space, and the central courtyard pattern can provide better conditions in the environment compared to the other two studied patterns. However, none of the three studied patterns create comfortable conditions in the environment during the peak heat hours. Therefore, to achieve such conditions, other factors in the environment must be considered. In conclusion, using the pattern of the courtyard, along with considering other climatic design strategies such as vegetation, sun shades, water features, etc. can be recommended as an effective solution to improve environmental conditions in outdoor spaces. هدف: به‌وجود آوردن شرایط آسایش حرارتی در فضای باز مناطق شهری یک عامل موثر و مهم در سلامت عابران پیاده به حساب می‌‌آید. این مسئله در اطراف بلوک‌‌های مسکونی به دلیل حضور طولانی مدت افراد در فضای باز حائز اهمیت می‌‌باشد. لذا در این پژوهش به بررسی شرایط آسایش حرارتی در اطراف بلوک‌‌های مسکونی پرداخته شده است. هدف پژوهش بررسی تاثیر الگوهای مختلف قرارگیری بلوک‌‌های مسکونی بر شرایط محیطی در فضاهای باز شهر تبریز در فصل تابستان می‌‌باشد. روش پژوهش: جهت انجام پژوهش ابتدا به بررسی الگوهای قرارگیری بلوک‌‌های مسکونی در این شهر پرداخته شد و با بررسی‌‌ها به‌عمل آمده مشخص گردید سه الگوی پراکنده، خطی و حیاط مرکزی بیشترین الگوی استقرار بلوک‌‌های مسکونی در این شهر به‌حساب می‌‌آیند. لذا سه الگوی نامبرده در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفت. جهت دستیابی به این هدف، از نرم‌‌افزار انویمت مدل 4.4.4 استفاده شد و برای سنجش آسایش حرارتی الگوی متوسط نظرسنجی پیش‌‌بینی شده (PMV) که یکی از فاکتورهای مهم در سنجش شرایط آسایشی می‌‌باشد، مورد بررسی قرار گرفت. همچنین 5 رسپتور در نقاط مختلف سایت جهت برداشت شرایط محیطی تعیین شد. یافته‌‌ها: براساس یافته‌‌های تحقیق، الگوی استقرار بلوک‌‌های ساختمانی تاثیر مستقیمی بر شرایط آسایش حرارتی در فضاهای باز داشت. در هر سه الگوی مورد بررسی، مقادیر شاخص مذکور از ساعات ابتدایی روز روند صعودی داشته و در ساعت 15 به اوج رسید. مقدار عددی شاخص مذکور در این ساعت در الگوهای پراکنده، خطی و حیاط مرکزی به‌‌ترتیب برابر با 4/18، 3/81 و 3/29 بود. در اغلب ساعات روز، الگوی حیاط مرکزی میانگین کمتری نسبت به دو الگوی دیگر نشان داد. میانگین شاخص PMV در پنج رسپتور تعیین شده در ساعات مورد مطالعه، در الگوی حیاط مرکزی برابر با 1/97 بود که این مقدار با الگوی پراکنده 0/26 و با الگوی خطی 0/25 اختلاف داشت. بیشترین اختلاف میان الگوها در بازۀ زمانی 13 تا 16 بود که بر نقش تعیین‌کنندۀ الگوی استقرار بلوک‌‌ها در شرایط بحرانی تاکید دارد. نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق نشان می‌‌دهد نحوۀ استقرار بلوک‌‌های مسکونی بر شرایط آسایشی در فضای باز تاثیر گذاشته و الگوی حیاط مرکزی نسبت به دو الگوی دیگر شرایط بهتری در محیط به‌وجود می‌‌آورد. با این حال هیچ‌‌کدام از الگوهای بررسی شده در ساعات اوج گرما، شرایط آسایشی را در محیط ایجاد نکرده و در این راستا باید سایر عوامل محیطی در نظر گرفته شود. در نتیجه، استفاده از الگوی حیاط مرکزی، همراه با سایر راهبردهای طراحی اقلیمی مانند پوشش گیاهی، سایبان‌ها، عناصر آبی و غیره، می‌تواند به عنوان راهکاری مؤثر برای بهبود شرایط محیطی در فضاهای باز توصیه شود.

https://jes.ut.ac.ir/article_106332_d2904c49fb0d4d067f361e01a0acb4d6.pdf

دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 51 4 2026 03 16 Spatial Analysis of the Effects of Green Infrastructure on Surface Urban Heat Island Intensity at the Neighborhood Scale in Tehran During the Period 2015-2025 تحلیل فضایی اثرات زیرساخت‌های سبز بر شدت جزایر گرمایی سطحی در مقیاس محله‌ای تهران طی دوره ۲۰۱۵–۲۰۲۵ 511 534 106250 10.22059/jes.2026.408985.1008667 FA ناهید نعمتی کوتنائی گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران. راما قلمبردزفولی گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و فناوری پردیس، پردیس، ایران. Journal Article 2026 01 02 Objective: This study aimed to spatially investigate the intensity of the surface urban heat island in 352 neighborhoods of the Tehran metropolis during the summers of 2015-2025. The emphasis was on the role of vegetation cover, percentage of tree cover, impervious surfaces, surface albedo, and topographic features (elevation, slope) in order to identify spatial heterogeneity patterns, calculate local cooling potential, and provide a prioritization framework for urban green infrastructure interventions. Method: Satellite remote sensing data from Landsat 8/9 (OLI/TIRS thermal bands) and Sentinel‑2 (MSI Level‑2A) on the Google Earth Engine platform were used to derive land surface temperature, the normalized difference vegetation index, tree cover percentage (WorldCover 2021), impervious surfaces, surface albedo, mean elevation (SRTM), and slope. Surface urban heat island intensity was calculated as the difference between the mean neighborhood land surface temperature and the median temperature of the entire city. Exploratory analyses included descriptive statistics, global and local Moran’s I (spatial autocorrelation), hot spot analysis (Getis‑Ord Gi* statistic), Pearson correlation, and simple regression. modeling comprised ordinary least squares regression, Lagrange Multiplier tests (for selecting spatial error/lag/Durbin models), multiscale geographically weighted regression, and calculation of a cooling potential index (combining the absolute values of significant local coefficients) implemented in ArcGIS Pro and Python. Results: According to the results, the mean land surface temperature was 44.21 ± 2.56, and the surface urban heat island intensity was 2.56 ± 0.10 degrees Celsius. Strong spatial autocorrelation was detected (global Moran’s I for heat island intensity = 0.7245, p < 0.001), and hot clusters of impervious surfaces were observed in the southern and central parts of the city. Strong correlations were found for elevation (r = −0.45), impervious surfaces (r = 0.38), and vegetation cover (r = −0.28). Multiscale geographically weighted regression (adjusted R² = 0.9224, adjusted Akaike information criterion = 2127.36) showed that vegetation cover (coefficient = −1.52), tree cover (coefficient = −0.11), and albedo (coefficient = −6.71) exerted significant cooling effects (p < 0.001 in 50–94% of neighborhoods), whereas impervious surfaces had a warming effect (in 100% of neighborhoods) with pronounced heterogeneity (local R² = 0.62–0.88). The mean cooling potential index was 3.97 (range: 2.28–6.38). Conclusions: The results indicate that tree and vegetation cover in a substantial proportion of Tehran’s neighborhoods have high cooling potential and play a key role in moderating the surface urban heat island. The multiscale geographically weighted regression (MGWR) model, which clearly outperforms global models (ordinary least squares regression with R² = 0.62 and the spatial error model with R² = 0.75), accurately reveals the spatial heterogeneity and location dependence of the relationships between variables. From a policy perspective, the findings underscore the need to prioritize green interventions in southern neighborhoods and parts of the city center characterized by high imperviousness and low cooling potential, a strategy that can promote thermal justice and enhance urban climate resilience. هدف: این پژوهش با هدف بررسی فضایی شدت جزیره گرمایی سطحی در ۳۵۲ محله کلان‌شهر تهران طی تابستان‌های ۲۰۱۵- ۲۰۲۵ صورت گرفته است. در این راستا، تأکید بر نقش پوشش گیاهی، درصد پوشش درختی، سطوح نفوذناپذیر، آلبدو سطحی و ویژگی‌های توپوگرافی (ارتفاع، شیب) به‌منظور شناسایی الگوهای ناهمگنی مکانی، محاسبه پتانسیل خنک‌کنندگی محلی و ارائه چارچوب اولویت‌بندی مداخلات زیرساخت سبز شهری بوده است. روش پژوهش: داده‌های سنجش‌ازدور ماهواره‌های لندست ۸/۹ (باندهای حرارتی OLI/TIRS) و سنتینل-۲ (MSI Level-2A) از پلتفرم Google Earth Engine برای استخراج دمای سطح زمین، شاخص نرمال ‌شده پوشش گیاهی، درصد پوشش درختی (WorldCover 2021)، سطوح نفوذناپذیر، آلبدو سطحی، ارتفاع میانگین (SRTM) و شیب استخراج گردید. شدت جزیره گرمایی سطحی بر اساس تفاضل میانگین دمای سطح محله با میانه دمای کل شهر محاسبه شد. تحلیل‌های اکتشافی شامل آمار توصیفی، آزمون موران جهانی/ محلی (خودهمبستگی فضایی)، تحلیل لکه‌های داغ (آماره گتیس- ارد جی)، همبستگی پیرسون و رگرسیون ساده انجام شد. مدل‌سازی شامل رگرسیون حداقل مربعات معمولی، آزمون‌های لاگرانژ (انتخاب مدل خطای/ تأخیر/ دوربین فضایی)، رگرسیون وزنی جغرافیایی چندمقیاسی و محاسبه شاخص پتانسیل خنک‌کنندگی (ترکیب قدرمطلق ضرایب محلی معنادار) در نرم افزارهای ArcGIS Pro و Python اجرا شد. یافته‌ها: براساس نتایج، میانگین دمای سطح 21/44 ±56/2 و شدت جزیره گرمایی سطحی 10/0±56/2 درجه سلسیوس محاسبه شد. خودهمبستگی فضایی قوی (شاخص موران جهانی شدت جزیره گرمایی= 0/7245، سطح معناداری کمتر از 0/001) و خوشه‌بندی داغ سطوح نفوذناپذیر در جنوب و مرکز شهر مشاهده گردید. همبستگی‌های قوی شامل ارتفاع (همبستگی= 0/45-)، سطوح نفوذناپذیر (همبستگی= 0/38-) و پوشش گیاهی (همبستگی= 0/28-) بود. رگرسیون وزنی جغرافیایی چندمقیاسی (ضریب تعیین تعدیل ‌شده= 0/9224، معیار اطلاعات آکائیکه تعدیل ‌شده= 2127/36) نشان داد پوشش گیاهی (ضریب= 52/1-)، پوشش درختی (ضریب= 0/11-)، آلبدو (ضریب= 71/6-) اثرات خنک‌کننده معنادار (سطح معناداری کمتر از 0/001، ۵۰ تا ۹۴ درصد محلات) و سطوح نفوذناپذیر اثر گرم‌کننده (۱۰۰ درصد محلات) با ناهمگنی شدید (ضریب تعیین محلی: 0/62-0/88) دارند. شاخص پتانسیل خنک‌کنندگی میانگین 3/97 (با دامنه 2/28-6/38) محاسبه شد. نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد که پوشش درختی و گیاهی در تعداد قابل‌توجهی از محلات تهران، پتانسیل خنک‌کنندگی بالایی داشته و نقشی کلیدی در تعدیل جزیره گرمایی سطحی ایفا می‌کند. مدل رگرسیون وزنی جغرافیایی چندمقیاسی (MGWR) با عملکردی به‌مراتب برتر نسبت به مدل‌های جهانی (رگرسیون حداقل مربعات معمولی با ضریب تعیین 0/62 و مدل خطای فضایی با ضریب تعیین 0/75)، ناهمگنی و مکان‌ وابستگی روابط بین متغیرها را به‌طور دقیق آشکار می‌سازد. از منظر سیاستی، یافته‌ها بر ضرورت اولویت‌دهی به مداخلات سبز در محلات جنوبی و بخش‌هایی از مرکز شهر با سطوح بالای نفوذناپذیری و پتانسیل خنک‌کنندگی پایین تأکید دارد؛ رویکردی که می‌تواند به تحقق عدالت حرارتی و تقویت تاب‌آوری اقلیمی شهری منجر شود.

https://jes.ut.ac.ir/article_106250_426b8e0e6321dbd130277e99e7ef7f64.pdf