دانشگاه تهران محیط شناسی 1025-8620 مقالات آماده انتشار 2026 04 19 Sociological explanation of civic responsibility for water resources conservation behaviors تبیین جامعه شناختی مسئولیت شهروندی رفتارهای حفاظتی از منابع آب 106595 10.22059/jes.2026.407819.1008657 FA اکبر طالب پور گروه‌علوم‌اجتماعی، دانشکده‌علوم‌اجتماعی‌واقتصاد، دانشگاه‌الزهرا، تهران، ایران پوران حسینی گروه‌علوم‌اجتماعی، دانشکده‌علوم‌اجتماعی‌واقتصاد،دانشگاه الزهرا، تهران، ایران Journal Article 2025 12 18 Objective: The study aimed to investigate the impact of citizen responsibility on water resource conservation behaviors in Tehran, a metropolis that is facing increasing pressure on water resources and challenges caused by water scarcity, and a solution needs to be found in this regard. The study, with a sociological approach, attempts to highlight the place of people in the equations of natural resource conservation and shows that sustainable change must begin both at the policy level and within families and citizens' daily lives, and also provides empirical insights into citizens' responsibility and their willingness to save water resources.<br />Method: Data were collected using a survey method from 380 citizens over 18 years in four districts of Tehran, who were selected using random sampling. The theoretical framework of the study was developed based on Ulrich Beck's risk society theory and Rogers' conservation motivation theory. Based on the above theories, conservation behaviors include; Saving in consumption, reuse, prevention of waste, maintaining quality, education on optimal consumption, encouraging collective participation and using low-energy equipment were defined. Descriptive statistics and multivariate regression analysis were used to analyze the drivers of water resource conservation behaviors and the research findings.<br />Results: The findings showed that the research model has a good fit and the independent variables explained a significant share of the changes in conservation behaviors. Ethics was the most important factor affecting environmental conservation behaviors, followed by commitment to norms and values and social participation. Also, the balance between rights and responsibilities played a significant role in promoting conservation behaviors, while the transfer and strengthening of social responsibility did not show a significant effect. This study was the first dedicated research in Iran that simultaneously examined the level of citizenship responsibility and its impact on water resource conservation. Overall, the findings highlighted the importance of awareness, education, and strengthening the sense of social responsibility in promoting sustainable water resource conservation behaviors and showed that ethical and responsibility-based approaches can be used as an effective strategy for sustainable water resource management.<br />Conclusions: The results of the study emphasized the need for targeted education, strengthening ethics, developing social participation, and promoting environmental norms and values to institutionalize citizens' conservation behaviors. The research results have a clear message for policymakers, planners, and environmental activists that successful water resources management strategies must be multi-level, integrated, and based on the simultaneous strengthening of various components involved in this field, and that the problem of water resource protection will not be solved by focusing on a single dimension. هدف؛ پژوهش با هدف بررسی تأثیر مسئولیت‌پذیری شهروندان بر رفتارهای حفاظت از منابع آب در تهران، کلان‌شهری که با فشار فزاینده بر منابع آب و چالش‌های ناشی از کمبود آب مواجه است و باید در این زمینه راهکاری یافت، انجام شد. این مطالعه با رویکردی جامعه‌شناختی، تلاش کرده‌است جایگاه مردم را در معادلات حفاظت از منابع طبیعی برجسته کند و نشان دهد که تغییر پایدار باید هم در سطح سیاست‌گذاری و هم در خانواده‌ها و زندگی روزمره شهروندان آغاز شود و همچنین بینش‌های تجربی در مورد مسئولیت‌پذیری شهروندان و تمایل آنها به صرفه‌جویی در منابع آب ارائه می‌دهد.<br />روش پژوهش: داده‌ها داده‌ها با استفاده از روش پیمایشی از ۳۸۰ شهروند بالای ۱۸ سال در چهار منطقه تهران که با استفاده از نمونه‌گیری تصادفی انتخاب شده بودند، گردآوری شد. چارچوب نظری مطالعه بر اساس نظریه جامعه مخاطره‌آمیز الریش بک و نظریه انگیزه حفاظت راجرز تدوین شد بر اساس نظریات فوق رفتارهای حفاظتی شامل؛ صرفه‌جویی در مصرف، استفاده مجدد، پیشگیری از هدررفت، حفظ کیفیت، آموزش مصرف بهینه، تشویق به مشارکت جمعی و به‌کارگیری تجهیزات کم‌مصرف تعریف شدند. برای تحلیل محرک‌های رفتارهای حفاظتی منابع آب و یافته‌های تحقیق از آمار توصیفی و تحلیل رگرسیون چند متغیره بهره گرفته شد.<br />یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد مدل تحقیق از برازش مناسبی برخوردار است و متغیرهای مستقل سهم قابل‌توجهی از تغییرات رفتارهای حفاظتی را توضیح دادند. اخلاق‌مداری مهم‌ترین عامل اثرگذار بر رفتارهای حفاظت از محیط‌زیست بود و پس از آن، تعهد به هنجارها و ارزش‌ها و مشارکت اجتماعی اهمیت داشتند. همچنین، توازن میان حقوق و مسئولیت‌ها نقش معناداری در ارتقای رفتارهای حفاظتی داشت، در حالی که انتقال و تقویت مسئولیت اجتماعی تأثیر قابل‌توجهی نشان ندادند.این مطالعه نخستین پژوهش اختصاصی در ایران بود که به‌طور هم‌زمان میزان مسئولیت شهروندی و تأثیر آن بر حفاظت از منابع آب را بررسی کرد، در مجموع یافته‌ها اهمیت آگاهی، آموزش و تقویت حس مسئولیت اجتماعی در ارتقای رفتارهای پایدار حفاظت از منابع آب را برجسته نموده و نشان دادند که رویکردهای اخلاقی و مسئولیت‌محور می‌توانند به‌عنوان راهبردی مؤثر در مدیریت پایدار منابع آب مورد استفاده قرار گیرند.<br />نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق بر ضرورت آموزش‌های هدفمند، تقویت اخلاق‌مداری، توسعه مشارکت اجتماعی و ارتقای هنجارها و ارزش‌های محیط‌زیستی در نهادینه‌سازی رفتارهای حفاظتی شهروندان تأکید داشت. نتایج تحقیق پیام روشنی برای سیاست‌گذاران، برنامه‌ریزان و فعالان محیط‌زیست دارند که راهبردهای موفق مدیریت منابع آب باید چندسطحی، یکپارچه و مبتنی بر تقویت همزمان مؤلفه‌های مختلف دخیل در این زمینه باشند و با تمرکز بر یک بعد معضل حفاظت از منابع آب مرتفع نخواهد شد.